ว32203 ฟิสิกส์ 3 ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 • ภาคเรียนที่ 2
1 / 46
📥 ดาวน์โหลด PDF
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 รายวิชาเพิ่มเติม • ว32203

ฟิสิกส์ 3 (ว32203) ม.5 ภาคเรียนที่ 2

01 / 46
รายวิชาฟิสิกส์ 3 (ว32203) • ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5

กลศาสตร์การสั่น คลื่น และทัศนศาสตร์

การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย คลื่นกล แสงเชิงคลื่น และแสงเชิงรังสี

บทที่ 1 การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย (SHM)
บทที่ 2 คลื่นกลและสมบัติของคลื่น
บทที่ 3 แสงเชิงคลื่น
บทที่ 4 แสงเชิงรังสีและทัศนอุปกรณ์
SHM & การสั่น λ คลื่นกล & สมบัติคลื่น แสงเชิงคลื่น F แสงเชิงรังสี & ทัศนอุปกรณ์
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 แผนผังการเรียนรู้

หัวข้อการเรียนรู้รายวิชาฟิสิกส์ 3 (ว32203)

02 / 46
บทที่ 1 • Simple Harmonic Motion

การเคลื่อนที่แบบ SHM

  • แรงดึงกลับ $F = -kx$ และ $a = -\omega^2 x$
  • สมการการเคลื่อนที่ $x, v, a$ และกราฟเฟส
  • สปริง vs ลูกตุ้ม และการอนุรักษ์พลังงานกล
  • ความถี่ธรรมชาติ และการสั่นพ้อง
บทที่ 2 • Mechanical Waves

คลื่นกล (Waves)

  • องค์ประกอบคลื่น อัตราเร็ว $v = f\lambda$ และเฟส
  • การสะท้อน (ปลายตรึง / ปลายอิสระ)
  • การหักเห ตามกฎของสเนลล์ ($f$ คงตัว)
  • การแทรกสอด การเลี้ยวเบน และคลื่นนิ่ง
บทที่ 3 • Wave Optics

แสงเชิงคลื่น

  • สลิตคู่ของยัง แถบสว่าง-แถบมืด
  • สลิตเดี่ยว กับแถบสว่างกลางกว้าง 2 เท่า
  • เกรตติงเลี้ยวเบน และการแยกสเปกตรัม
  • การกระเจิงของแสง และฟิล์มบาง
บทที่ 4 • Ray Optics

แสงเชิงรังสี

  • กระจกเงาราบ และกระจกทรงกลม
  • ความลึกปรากฏ มุมวิกฤต & Optical Fiber
  • เลนส์บาง และการกำหนดเครื่องหมาย $+/-$
  • ทัศนอุปกรณ์ สายตา และความสว่าง (lux)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย

บทที่ 1: ทำไมลูกตุ้มและสายกีตาร์จึงสั่นด้วยจังหวะคงที่?

03 / 46
คำถามชวนคิด

“เมื่อดึงลูกตุ้มหรือดีดสายกีตาร์ให้พ้นจากตำแหน่งสมดุล เหตุใดระบบจึงพยายามดึงตัวเองกลับสู่จุดเดิมซ้ำๆ ด้วยคาบเวลาที่สม่ำเสมอ?”

1. จุดสมดุล (Equilibrium) ตำแหน่งที่แรงลัพธ์เป็นศูนย์ แต่วัตถุมีความเร็วสูงสุดจึงพุ่งเลยผ่านไป
2. แรงดึงกลับ (Restoring Force) แรงมีทิศชี้เข้าหาจุดสมดุลเสมอ และแปรผันตรงกับการกระจัด
3. การสั่นซ้ำรอบ (Periodic) เคลื่อนที่กลับไปกลับมาบนเส้นทางเดิมด้วยแอมพลิจูดและคาบคงที่

ตัวอย่างการสั่นแบบ SHM ในชีวิตจริง

  • นาฬิกาลูกตุ้ม ที่แกว่งด้วยมุมเล็กๆ ควบคุมเวลาอย่างแม่นยำ
  • โช้คอัพและสปริงรถยนต์ ซับแรงสั่นสะเทือนบนท้องถนน
  • การสั่นของสายกีตาร์และส้อมเสียง ก่อให้เกิดคลื่นเสียงดนตรี
  • การสั่นของผลึกควอตซ์ ในนาฬิกาดิจิทัลและวงจรอิเล็กทรอนิกส์
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • ลักษณะสำคัญของ SHM

ลักษณะสำคัญของ SHM และแรงดึงกลับ (Restoring Force)

04 / 46

เงื่อนไขนิยามของ SHM

  • แรงดึงกลับ ($\vec{F}$) มีทิศตรงข้ามกับการกระจัด ($\vec{x}$) และแปรผันตรงกับขนาดของการกระจัดเสมอ
  • ความเร่ง ($\vec{a}$) มีทิศชี้เข้าหาตำแหน่งสมดุลตลอดเวลา
$$F = -kx \qquad \text{และ} \qquad a = -\omega^2 x$$

จุดสำคัญที่ต้องจำแม่น

  • ที่ตำแหน่งสมดุล ($x = 0$): แรงและความเร่งเป็นศูนย์ ($F=0, a=0$) แต่อัตราเร็วสูงสุด ($v_{\max} = \omega A$)
  • ที่ตำแหน่งปลายสุด ($x = \pm A$): อัตราเร็วเป็นศูนย์ ($v = 0$) แต่แรงและความเร่งสูงสุด ($a_{\max} = \omega^2 A$)
x = -A (หดมากสุด) x = 0 (สมดุล) x = +A (ยืดมากสุด) m F, a สูงสุด (+) v = 0 m |v| สูงสุด F = 0, a = 0 m F, a สูงสุด (-) v = 0
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • ปริมาณพื้นฐาน & วงกลมอ้างอิง

ปริมาณพื้นฐานของ SHM และเงาของการเคลื่อนที่แบบวงกลม

05 / 46

ปริมาณพื้นฐานที่ใช้อธิบายการสั่น

  • แอมพลิจูด ($A$): การกระจัดสูงสุดวัดจากสมดุล (หน่วย m)
  • คาบ ($T$): เวลาที่ใช้สั่นครบ 1 รอบ (หน่วย s)
  • ความถี่ ($f$): จำนวนรอบใน 1 วินาที (หน่วย Hz)
  • อัตราเร็วเชิงมุม ($\omega$): มุมเฟสที่เปลี่ยนไปต่อเวลา (rad/s)
$$f = \frac{1}{T} \qquad \omega = 2\pi f = \frac{2\pi}{T}$$

ความเชื่อมโยงกับวงกลมอ้างอิง

  • เมื่อวัตถุหมุนเป็นวงกลมรัศมี $A$ ด้วยอัตราเร็วเชิงมุม $\omega$ คงตัว เงาบนแกนตั้งหรือแกนนอน จะเคลื่อนที่แบบ SHM
  • เฟส ($\phi = \omega t + \phi_0$): บอกตำแหน่งและทิศทางการเคลื่อนที่
วงกลมอ้างอิง (รัศมี = A) กราฟการกระจัด x(t) θ = ωt A t x +A -A เงาของการเคลื่อนที่วงกลมสม่ำเสมอ = การเคลื่อนที่แบบ SHM
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • สมการและกราฟ SHM

สมการการกระจัด ความเร็ว ความเร่ง และความต่างเฟส

06 / 46

สมการที่เวลา $t$ ใดๆ (เมื่อเริ่มจากสมดุล $\phi_0 = 0$)

$$x(t) = A\sin(\omega t + \phi_0)$$ $$v(t) = \omega A\cos(\omega t + \phi_0) = \pm\omega\sqrt{A^2 - x^2}$$ $$a(t) = -\omega^2 A\sin(\omega t + \phi_0) = -\omega^2 x$$

สรุปความต่างเฟสและค่าสูงสุด

  • $v$ มีเฟสนำ $x$ อยู่ $\frac{\pi}{2}$ rad ($90^\circ$) $\rightarrow$ $v_{\max} = \omega A$
  • $a$ มีเฟสนำ $v$ อยู่ $\frac{\pi}{2}$ rad ($90^\circ$) $\rightarrow$ $a_{\max} = \omega^2 A$
  • $a$ มีเฟสตรงข้าม $x$ ($180^\circ$ หรือ $\pi$ rad) เสมอ
x(t) +A -A v(t) +ωA -ωA a(t) +ω²A -ω²A 0 T/4 T/2 3T/4 T
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 1.1

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: สมการ $x, v, a$ และความต่างเฟสของ SHM

07 / 46
ข้อที่ 1.1: หาปริมาณการสั่นจากสมการการกระจัด

วัตถุสั่นแบบ SHM ตามสมการ $x = 0.08\sin(10t)$ เมตร จงหา อัตราเร็วสูงสุด, ความเร่งสูงสุด และขนาดอัตราเร็ว ขณะที่อยู่ที่การกระจัด $x = 0.04\text{ m}$

แนวคิด: เทียบกับ $x = A\sin(\omega t)$ ได้ $A = 0.08\text{ m}$ และ $\omega = 10\text{ rad/s}$

1) อัตราเร็วสูงสุด: $v_{\max} = \omega A = 10 \times 0.08 = \mathbf{0.8\text{ m/s}}$

2) ความเร่งสูงสุด: $a_{\max} = \omega^2 A = 10^2 \times 0.08 = \mathbf{8.0\text{ m/s}^2}$

3) ที่ $x = 0.04\text{ m}$: $v = \omega\sqrt{A^2 - x^2} = 10\sqrt{0.08^2 - 0.04^2} = \mathbf{0.4\sqrt{3}\text{ m/s}} \approx 0.69\text{ m/s}$

ข้อที่ 1.2: การเคลื่อนที่จากปลายสุดและการใช้เฟส

อนุภาคเคลื่อนที่แบบ SHM รอบสมดุลด้วยแอมพลิจูด $10\text{ cm}$ และคาบ $4\text{ s}$ หากเริ่มจับเวลาที่ตำแหน่งปลายสุด $+A$ เมื่อเวลาผ่านไป $0.5\text{ s}$ อนุภาคอยู่ห่างจากสมดุลกี่เซนติเมตร?

แนวคิด: เริ่มที่ปลายสุด $+A$ ใช้สมการโคไซน์ $x(t) = A\cos(\omega t)$

1) หาอัตราเร็วเชิงมุม: $\omega = \frac{2\pi}{T} = \frac{2\pi}{4} = \frac{\pi}{2}\text{ rad/s}$

2) แทนเวลา $t = 0.5\text{ s}$: $\omega t = \frac{\pi}{2}(0.5) = \frac{\pi}{4}\text{ rad} = 45^\circ$

3) ระยะจากสมดุล: $x = 10\cos(45^\circ) = 10\left(\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = \mathbf{5\sqrt{2}\text{ cm}} \approx 7.07\text{ cm}$

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • ระบบสปริงและลูกตุ้ม

มวลติดปลายสปริง vs ลูกตุ้มนาฬิกาอย่างง่าย

08 / 46
มวลติดปลายสปริง m k ขึ้นกับ m และ k (ไม่ขึ้นกับ g) ลูกตุ้มนาฬิกาอย่างง่าย θ≤10° m L ขึ้นกับ L และ g (ไม่ขึ้นกับ m)
หัวข้อเปรียบเทียบ มวลติดปลายสปริง (Spring-Mass) ลูกตุ้มนาฬิกาอย่างง่าย (Simple Pendulum)
แรงดึงกลับ แรงยืดหยุ่นของสปริง ($F = -kx$) องค์ประกอบของน้ำหนัก ($F = -mg\sin\theta$) เมื่อมุม $\theta \le 10^\circ$
อัตราเร็วเชิงมุม ($\omega$) $$\omega = \sqrt{\frac{k}{m}}$$ $$\omega = \sqrt{\frac{g}{L}}$$
คาบการแกว่ง ($T$) $$T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}$$ $$T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}$$
ตัวแปรที่ไม่มีผลต่อคาบ แอมพลิจูด $A$ และค่าความเร่งโน้มถ่วง $g$ แอมพลิจูด (มุมเล็ก) และมวล $m$ ของลูกตุ้ม
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 1.2

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: มวลติดปลายสปริงและลูกตุ้มนาฬิกา

09 / 46
ข้อที่ 1.3: การสั่นของมวลติดปลายสปริง

แขวนมวล $0.5\text{ kg}$ กับสปริงเบา พบว่าสปริงยืดออก $2.5\text{ cm}$ ณ สมดุล จากนั้นดึงลงอีก $4\text{ cm}$ แล้วปล่อยให้สั่นขึ้น-ลง จงหา ค่านิจสปริง $k$ และ ความถี่การสั่น ($g = 10\text{ m/s}^2$)

1) ณ สมดุล: $k\Delta x = mg \Rightarrow k = \frac{0.5 \times 10}{0.025} = \mathbf{200\text{ N/m}}$

2) หาความถี่: $f = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{k}{m}} = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{200}{0.5}} = \frac{1}{2\pi}\sqrt{400} = \mathbf{\frac{10}{\pi}\text{ Hz}} \approx 3.18\text{ Hz}$

ข้อสังเกต: ระยะดึงปล่อย $4\text{ cm}$ คือแอมพลิจูด $A$ ซึ่งไม่มีผลต่อความถี่ $f$

ข้อที่ 1.4: ลูกตุ้มนาฬิกาบนโลกและดวงจันทร์

ลูกตุ้มนาฬิกายาว $L$ แกว่งบนโลก ($g = 9.8\text{ m/s}^2$) มีคาบ $2.0\text{ s}$ หากนำลูกตุ้มเดิมไปแกว่งบนดวงจันทร์ที่มีค่า $g_{\text{จันทร์}} = \frac{1}{6}g_{\text{โลก}}$ คาบการแกว่งจะเป็นกี่วินาที?

แนวคิด: จาก $T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}$ เมื่อ $L$ คงตัว จะได้ว่า $T \propto \frac{1}{\sqrt{g}}$

1) ตั้งสัดส่วน: $\frac{T_{\text{จันทร์}}}{T_{\text{โลก}}} = \sqrt{\frac{g_{\text{โลก}}}{g_{\text{จันทร์}}}} = \sqrt{6}$

2) คาบใหม่: $T_{\text{จันทร์}} = 2.0\sqrt{6} \approx \mathbf{4.90\text{ s}}$ (แกว่งช้าลงกว่าเดิม)

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • พลังงานใน SHM

พลังงานในการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย

10 / 46

กฎการอนุรักษ์พลังงานกล (ไม่มีแรงเสียดทาน)

  • พลังงานศักย์ยืดหยุ่น ($E_p$): ขึ้นกับการกระจัด $x$
  • พลังงานจลน์ ($E_k$): ขึ้นกับอัตราเร็ว $v$
  • พลังงานกลรวม ($E$): คงตัวเสมอตลอดการเคลื่อนที่
$$E_p = \frac{1}{2}kx^2 \qquad E_k = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{1}{2}k(A^2 - x^2)$$ $$E_{\text{รวม}} = E_p + E_k = \frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}mv_{\max}^2$$

ตำแหน่งพิเศษที่ควรรู้

  • ที่ $x = 0$: $E_p = 0$ และ $E_k = E_{\text{รวม}}$ (สูงสุด)
  • ที่ $x = \pm A$: $E_k = 0$ และ $E_p = E_{\text{รวม}}$ (สูงสุด)
  • ที่ $x = \pm\frac{A}{\sqrt{2}}$: พลังงานจลน์เท่ากับพลังงานศักย์ ($E_k = E_p$)
กราฟพลังงานกลในการเคลื่อนที่แบบ SHM x พลังงาน (E) Eรวม = ½kA² (คงตัว) -A 0 +A Ep = ½kx² Ek = ½mv² Ep = Ek
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • ความถี่ธรรมชาติและการสั่นพ้อง

ความถี่ธรรมชาติ (Natural Frequency) และการสั่นพ้อง (Resonance)

11 / 46
01 • หลักการพื้นฐาน

ความถี่ธรรมชาติ ($f_0$)

  • วัตถุแต่ละชนิดมี ความถี่การสั่นอิสระเฉพาะตัว เรียกว่า ความถี่ธรรมชาติ
  • ขึ้นกับสมบัติโครงสร้าง เช่น ความยาวเชือก มวล และความแข็งตึง
  • การแกว่งของชิงช้าที่มีความยาวเชือกค่าหนึ่ง จะมีค่า $f_0$ คงตัว
02 • เงื่อนไขสำคัญ

การเกิดการสั่นพ้อง

  • เกิดขึ้นเมื่อความถี่ของแรงกระตุ้นภายนอกเท่ากับความถี่ธรรมชาติ ($f_{\text{กระตุ้น}} = f_0$)
  • ระบบจะดูดกลืนพลังงานได้ดีที่สุด
  • ส่งผลให้แอมพลิจูดการสั่นเพิ่มขึ้นมากอย่างรวดเร็ว
03 • ประโยชน์และอันตราย

การประยุกต์ในชีวิตจริง

  • ประโยชน์: การไกวชิงช้า, การจูนคลื่นวิทยุ, เครื่องสร้างภาพ MRI, เตาไมโครเวฟ
  • อันตราย: สะพานทาโคมาแนร์โรว์สพังจากลม, อาคารพังจากแผ่นดินไหว
  • การป้องกัน: ติดตั้งตัวหน่วง (Tuned Mass Damper) ในตึกสูง
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 1.3

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: พลังงานกลใน SHM และการสั่นพ้อง

12 / 46
ข้อที่ 1.5: สัดส่วนพลังงานจลน์และพลังงานศักย์

มวล $2\text{ kg}$ ติดสปริง $k = 200\text{ N/m}$ สั่นแบบ SHM ด้วยแอมพลิจูด $0.1\text{ m}$ จงหา พลังงานกลรวม และ ณ ตำแหน่ง $x = 0.06\text{ m}$ วัตถุมี พลังงานจลน์เท่าใด?

1) พลังงานกลรวม: $E = \frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}(200)(0.1)^2 = \mathbf{1.0\text{ J}}$

2) พลังงานศักย์ที่ $x = 0.06\text{ m}$: $E_p = \frac{1}{2}kx^2 = \frac{1}{2}(200)(0.06)^2 = 0.36\text{ J}$

3) พลังงานจลน์: $E_k = E - E_p = 1.0 - 0.36 = \mathbf{0.64\text{ J}}$

ข้อที่ 1.6: การหาความถี่ธรรมชาติและเงื่อนไขการสั่นพ้อง

ลูกตุ้มชุดหนึ่งยาว $0.4\text{ m}$ แกว่งด้วยความถี่ธรรมชาติ $f_0$ ($g = \pi^2\text{ m/s}^2$) หากต้องการกระตุ้นด้วยแรงเป็นจังหวะให้เกิดการสั่นพ้อง แรงกระตุ้นต้องมีคาบเวลากี่วินาที?

1) หาคาบธรรมชาติของลูกตุ้ม: $T_0 = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}} = 2\pi\sqrt{\frac{0.4}{\pi^2}} = 2\sqrt{0.4} \approx 1.26\text{ s}$

2) เงื่อนไขการสั่นพ้อง: $f_{\text{กระตุ้น}} = f_0 \iff T_{\text{กระตุ้น}} = T_0$

3) ดังนั้นต้องออกแรงกระตุ้นทุกๆ $1.26\text{ วินาที}$ แอมพลิจูดจึงจะเพิ่มขึ้นสูงสุด

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 1 • โจทย์ประยุกต์ท้ายบทที่ 1

โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 1: วิเคราะห์กราฟและการเปรียบเทียบระบบสั่น

13 / 46
ข้อที่ 1.7: อ่านค่าและสร้างสมการจากกราฟ SHM

จากกราฟการกระจัดกับเวลาของ SHM พบว่าระยะระหว่างยอดคลื่นถึงท้องคลื่นตามแกนตั้งเท่ากับ $20\text{ cm}$ และเวลาจากสมดุลไปถึงยอดคลื่นครั้งแรกเท่ากับ $0.25\text{ s}$ จงหา $A, T$ และ $v_{\max}$

1) ยอดถึงท้อง $= 2A = 20\text{ cm} \Rightarrow A = 10\text{ cm} = \mathbf{0.10\text{ m}}$

2) สมดุลไปยอดคลื่นครั้งแรก $= \frac{T}{4} = 0.25\text{ s} \Rightarrow T = \mathbf{1.0\text{ s}}$

3) อัตราเร็วเชิงมุม $\omega = \frac{2\pi}{1.0} = 2\pi\text{ rad/s} \Rightarrow v_{\max} = \omega A = \mathbf{0.2\pi\text{ m/s}}$

ข้อที่ 1.8: เปรียบเทียบสปริง 2 กรณี

มวล $m$ ติดสปริง $k$ สั่นด้วยความถี่ $6\text{ Hz}$ หากเปลี่ยนเป็นมวล $4m$ ติดกับสปริงเดิม ความถี่ใหม่จะเป็นกี่เฮิรตซ์? และถ้าต้องการให้พลังงานรวมเท่าเดิม ต้องปรับแอมพลิจูดอย่างไร?

1) จาก $f = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{k}{m}} \Rightarrow f \propto \frac{1}{\sqrt{m}}$ เมื่อมวลเพิ่ม $4$ เท่า ความถี่ลดลง $\sqrt{4} = 2$ เท่า

ดังนั้นความถี่ใหม่ $f' = \frac{6}{2} = \mathbf{3\text{ Hz}}$

2) จาก $E = \frac{1}{2}kA^2$ (ไม่ขึ้นกับมวล $m$!) หาก $k$ และ $A$ เท่าเดิม พลังงานรวมเท่าเดิมอยู่แล้ว

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • คลื่นกล

บทที่ 2: คลื่นส่งผ่านพลังงานโดยไม่พาตัวกลางไปด้วยได้อย่างไร?

14 / 46
คำถามชวนคิด

“เมื่อโยนก้อนหินลงกลางสระน้ำ ใบไม้ที่ลอยอยู่บนผิวน้ำกลับแค่กระเพื่อมขึ้น-ลงอยู่กับที่ ไม่ได้ไหลตามคลื่นเข้าฝั่งเพราะเหตุใด?”

การถ่ายโอนพลังงาน คลื่นเกิดจากการรบกวนตัวกลางแล้วส่งผ่านพลังงานต่อเนื่องกันไป
อนุภาคตัวกลางสั่นอยู่กับที่ โมเลกุลน้ำสั่นรอบสมดุล (SHM) ไม่ได้เคลื่อนที่ย้ายตำแหน่งไปกับคลื่น
เชื่อมโยงสู่ชีวิตจริง คลื่นน้ำ คลื่นในเส้นเชือก คลื่นเสียง และคลื่นแผ่นดินไหว

4 สมบัติสำคัญของคลื่นที่เราจะได้เรียน

  • การสะท้อน (Reflection): คลื่นกระดอนกลับเมื่อชนสิ่งกีดขวาง
  • การหักเห (Refraction): คลื่นเปลี่ยนทิศและอัตราเร็วเมื่อเปลี่ยนตัวกลาง
  • การแทรกสอด (Interference): คลื่นสองขบวนซ้อนทับเสริมหรือหักล้างกัน
  • การเลี้ยวเบน (Diffraction): คลื่นแผ่อ้อมสิ่งกีดขวางหรือผ่านช่องแคบ
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • ประเภทและส่วนประกอบของคลื่น

การจำแนกชนิดของคลื่นและส่วนประกอบของคลื่น

15 / 46

เกณฑ์การจำแนกคลื่น 2 แบบ

  • ตามการใช้ตัวกลาง: คลื่นกล (ต้องอาศัยตัวกลาง เช่น น้ำ, เชือก, เสียง) vs คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (ไม่ต้องอาศัยตัวกลาง เช่น แสง, วิทยุ)
  • ตามทิศการสั่นของอนุภาค: คลื่นตามขวาง (สั่นตั้งฉากกับทิศคลื่น) vs คลื่นตามยาว (สั่นแนวเดียวกับทิศคลื่น)

องค์ประกอบสำคัญของคลื่น

  • สันคลื่น / ท้องคลื่น: ตำแหน่งการกระจัดสูงสุดทางบวก / ลบ
  • แอมพลิจูด ($A$): ขนาดการกระจัดสูงสุด (บอกพลังงานคลื่น)
  • ความยาวคลื่น ($\lambda$): ระยะทางที่คลื่นเคลื่อนที่ได้ครบ 1 รอบ (เช่น จากสันคลื่นถึงสันคลื่นถัดไป)
ส่วนประกอบของคลื่นตามขวาง (Transverse Wave) สันคลื่น ท้องคลื่น A (แอมพลิจูด) λ (ความยาวคลื่น) คลื่นตามยาว (Longitudinal Wave) เช่น คลื่นเสียง ส่วนอัด ส่วนขยาย ส่วนอัด λ
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • อัตราเร็วและเฟสของคลื่น

อัตราเร็วคลื่น ($v = f\lambda$) และความต่างเฟส ($\Delta\phi$)

16 / 46

อัตราเร็วคลื่นและตัวแปรที่ควบคุม

$$v = f\lambda = \frac{\lambda}{T} \qquad v_{\text{เชือก}} = \sqrt{\frac{T_{\text{ตึง}}}{\mu}}$$
  • ความถี่ ($f$) ขึ้นกับแหล่งกำเนิดคลื่นเท่านั้น
  • อัตราเร็ว ($v$) ขึ้นกับสมบัติของตัวกลางเท่านั้น

ความต่างเฟสระหว่างสองตำแหน่ง / สองเวลา

$$\Delta\phi = \frac{2\pi}{\lambda}\Delta x = \frac{2\pi}{T}\Delta t = 2\pi f\Delta t$$
  • เฟสตรงกัน (In-phase): $\Delta\phi = 2n\pi$ ($\Delta x = n\lambda$)
  • เฟสตรงข้าม (Out-of-phase): $\Delta\phi = (2n-1)\pi$ ($\Delta x = \frac{(2n-1)\lambda}{2}$)
เฟสของคลื่น (Wave Phase) และจุดเฟสตรงกัน / ตรงข้าม A (0) B (π/2) C (π) D (3π/2) E (2π) F (5π/2) B กับ F เฟสตรงกัน (Δx = λ, Δφ = 2π) B กับ D เฟสตรงข้าม (Δx = λ/2, Δφ = π)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 2.1

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: อัตราเร็วคลื่น ($v=f\lambda$) และความต่างเฟส

17 / 46
ข้อที่ 2.1: หาอัตราเร็วคลื่นจากสันคลื่น

เชือกเส้นหนึ่งสะบัดด้วยความถี่ $5\text{ Hz}$ เกิดคลื่นต่อเนื่อง โดยระยะห่างระหว่างสันคลื่นที่ 1 ถึงสันคลื่นที่ 5 วัดได้ $2.4\text{ m}$ จงหาความยาวคลื่นและอัตราเร็วคลื่น

1) สันที่ 1 ถึงสันที่ 5 ห่างกัน $5 - 1 = 4$ ช่วงความยาวคลื่น ($4\lambda$)

$4\lambda = 2.4\text{ m} \Rightarrow \lambda = \mathbf{0.6\text{ m}}$

2) อัตราเร็วคลื่น: $v = f\lambda = 5 \times 0.6 = \mathbf{3.0\text{ m/s}}$

ข้อที่ 2.2: ความต่างเฟสตามตำแหน่งและเวลา

คลื่นขบวนหนึ่งมีความยาวคลื่น $40\text{ cm}$ และอัตราเร็ว $2\text{ m/s}$
ก) จุดสองจุดที่ห่างกัน $10\text{ cm}$ มีเฟสต่างกันกี่เรเดียน?
ข) ณ จุดเดิม เมื่อเวลาผ่านไป $0.1\text{ s}$ เฟสเปลี่ยนไปกี่องศา?

ก) $\Delta\phi = \frac{2\pi}{\lambda}\Delta x = \frac{2\pi}{40}(10) = \mathbf{\frac{\pi}{2}\text{ rad}}$ ($90^\circ$)

ข) หาคาบจาก $T = \frac{\lambda}{v} = \frac{0.4}{2} = 0.2\text{ s}$

$\Delta\phi = \frac{360^\circ}{T}\Delta t = \frac{360^\circ}{0.2}(0.1) = \mathbf{180^\circ}$ (เฟสตรงข้าม)

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • สมบัติของคลื่น (1)

สมบัติของคลื่น (1): การสะท้อน (Reflection)

18 / 46

กฎการสะท้อนของคลื่น

  • รังสีตกกระทบ เส้นแนวฉาก และรังสีสะท้อน อยู่ในระนาบเดียวกัน
  • มุมตกกระทบเท่ากับมุมสะท้อน ($\theta_i = \theta_r$)
  • ตัวกลางเดิม ทำให้ค่า $f, v, \lambda$ หลังสะท้อนเท่าเดิมทั้งหมด

การสะท้อนของคลื่นในเส้นเชือก

  • ปลายตรึงแน่น (Fixed End): แรงปฏิกิริยาดึงกลับทิศ ทำให้คลื่นสะท้อนมีเฟสเปลี่ยนไป $180^\circ$ ($\pi$ rad) หรือกลับด้าน
  • ปลายอิสระ (Free End): ปลายเชือกขยับขึ้นลงได้อย่างอิสระ คลื่นสะท้อนมีเฟสคงเดิม (ไม่กลับด้าน)
  • รอยต่อเชือก: เชือกเบาไปหนัก = เหมือนปลายตรึง (กลับเฟส)
1. ปลายตรึงแน่น (Fixed End) → คลื่นสะท้อนเฟสเปลี่ยน 180° (กลับหัว) → 2. ปลายอิสระ (Free End) → คลื่นสะท้อนเฟสคงเดิม (ไม่กลับหัว) →
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • สมบัติของคลื่น (2)

สมบัติของคลื่น (2): การหักเห (Refraction)

19 / 46

กฎของสเนลล์ (Snell's Law) สำหรับคลื่น

เกิดเมื่อคลื่นเคลื่อนที่ผ่านรอยต่อระหว่างตัวกลางที่มีความลึกหรือสมบัติต่างกัน ทำให้ $v$ และ $\lambda$ เปลี่ยน แต่ $f$ คงตัว

$$\frac{\sin\theta_1}{\sin\theta_2} = \frac{v_1}{v_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}$$

คลื่นน้ำลึก vs คลื่นน้ำตื้น

  • น้ำลึก $\rightarrow$ น้ำตื้น: $v$ ลดลง, $\lambda$ สั้นลง, รังสีเบนเข้าหาเส้นแนวฉาก ($\theta_2 < \theta_1$)
  • น้ำตื้น $\rightarrow$ น้ำลึก: $v$ เพิ่มขึ้น, $\lambda$ ยาวขึ้น, รังสีเบนออกจากเส้นแนวฉาก ($\theta_2 > \theta_1$)
  • มุมวิกฤต ($\theta_c$): เกิดจากน้ำตื้นไปน้ำลึกเมื่อ $\theta_2 = 90^\circ$ ได้ $\sin\theta_c = \frac{v_{\text{ตื้น}}}{v_{\text{ลึก}}}$
เส้นแนวฉาก (Normal) θ₁ θ₂ บริเวณน้ำลึก v₁ มาก, λ₁ ยาว, θ₁ ใหญ่ บริเวณน้ำตื้น v₂ น้อย, λ₂ สั้น, θ₂ เล็ก ความถี่ f คงตัวเสมอเมื่อคลื่นเปลี่ยนตัวกลาง
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 2.2

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การสะท้อนและการหักเหของคลื่น

20 / 46
ข้อที่ 2.3: การหักเหของคลื่นน้ำลึกสู่ตื้น

คลื่นผิวน้ำเคลื่อนที่จากบริเวณน้ำลึกสู่น้ำตื้น หน้าคลื่นตกกระทบทำมุม $53^\circ$ และหน้าคลื่นหักเหทำมุม $37^\circ$ กับแนวรอยต่อ ถ้าอัตราเร็วในน้ำลึก $20\text{ cm/s}$ และความถี่ $5\text{ Hz}$ จงหา $v_2$ และ $\lambda_2$

1) กฎของสเนลล์: $\frac{\sin\theta_1}{\sin\theta_2} = \frac{v_1}{v_2} \Rightarrow \frac{\sin 53^\circ}{\sin 37^\circ} = \frac{20}{v_2}$

$\frac{4/5}{3/5} = \frac{20}{v_2} \Rightarrow v_2 = \mathbf{15\text{ cm/s}}$

2) ความถี่คงตัว $f = 5\text{ Hz}$: $\lambda_2 = \frac{v_2}{f} = \frac{15}{5} = \mathbf{3\text{ cm}}$

ข้อที่ 2.4: มุมวิกฤตของคลื่นน้ำและสะท้อนกลับหมด

คลื่นผิวน้ำความถี่คงตัวมีความยาวคลื่นในน้ำตื้น $3\text{ cm}$ และในน้ำลึก $6\text{ cm}$ จงหามุมวิกฤตเมื่อคลื่นเคลื่อนที่จากน้ำตื้นไปน้ำลึก

แนวคิด: มุมวิกฤตเกิดเมื่อคลื่นเดินทางจาก $v$ น้อย (น้ำตื้น) ไป $v$ มาก (น้ำลึก) โดย $\theta_2 = 90^\circ$

1) $\frac{\sin\theta_c}{\sin 90^\circ} = \frac{\lambda_{\text{ตื้น}}}{\lambda_{\text{ลึก}}} = \frac{3}{6} = 0.5$

2) ดังนั้น $\sin\theta_c = 0.5 \Rightarrow \theta_c = \mathbf{30^\circ}$ (ถ้าตกกระทบมากกว่า $30^\circ$ จะสะท้อนกลับหมด)

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • สมบัติของคลื่น (3)

สมบัติของคลื่น (3): การแทรกสอด (Interference)

21 / 46

หลักการซ้อนทับ (Superposition Principle)

  • เมื่อคลื่นสองขบวนมาพบกัน การกระจัดลัพธ์เท่ากับผลบวกทางพีชคณิตของการกระจัดแต่ละคลื่น แล้วเคลื่อนที่ผ่านกันไปตามเดิม
  • แหล่งกำเนิดอาพันธ์ (Coherent): ความถี่เท่ากัน และมีความต่างเฟสคงตัว

สูตรแนวปฏิบัพและแนวบัพ (กรณีแหล่งกำเนิดเฟสตรงกัน)

$$\text{แนวปฏิบัพ } (A_n): \quad |S_1P - S_2P| = d\sin\theta = n\lambda \quad (n=0,1,2,\dots)$$ $$\text{แนวบัพ } (N_n): \quad |S_1P - S_2P| = d\sin\theta = \left(n - \frac{1}{2}\right)\lambda \quad (n=1,2,3,\dots)$$

*หมายเหตุ: หากแหล่งกำเนิดมีเฟสตรงข้ามกัน สูตรของแนวปฏิบัพและแนวบัพจะสลับกัน

ลวดลายการแทรกสอดจากแหล่งกำเนิดอาพันธ์ S₁ และ S₂ S₁ S₂ d A₀ N₁ A₁ N₁ A₁ เส้นทึบเขียว = แนวปฏิบัพ A (แทรกสอดเสริม) | เส้นประแดง = แนวบัพ N (แทรกสอดหักล้าง)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 2.3

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การแทรกสอดจากแหล่งกำเนิดอาพันธ์คู่

22 / 46
ข้อที่ 2.5: ระบุตำแหน่งแนวบัพ/ปฏิบัพ

แหล่งกำเนิดอาพันธ์เฟสตรงกัน $S_1, S_2$ ให้คลื่น $\lambda = 2\text{ cm}$ จุด $P$ อยู่ห่างจาก $S_1$ และ $S_2$ เป็นระยะ $10\text{ cm}$ และ $15\text{ cm}$ ตามลำดับ จุด $P$ อยู่บนแนวใด?

1) หาผลต่างระยะทาง: $|S_1P - S_2P| = |10 - 15| = 5\text{ cm}$

2) เทียบกับ $\lambda$: $\frac{|S_1P - S_2P|}{\lambda} = \frac{5}{2} = 2.5$ (ลงท้าย .5 คือแนวบัพ)

3) จาก $(n - \frac{1}{2}) = 2.5 \Rightarrow n = 3$ ดังนั้นอยู่บน แนวบัพที่ 3 ($N_3$)

ข้อที่ 2.6: นับจำนวนแนวปฏิบัพทั้งหมดระหว่าง $S_1, S_2$

แหล่งกำเนิดอาพันธ์เฟสตรงกัน $S_1, S_2$ อยู่ห่างกัน $11\text{ cm}$ ให้คลื่นความยาวคลื่น $4\text{ cm}$ ระหว่าง $S_1$ และ $S_2$ จะเกิดแนวปฏิบัพทั้งหมดกี่แนว?

1) ขอบเขตสูงสุดเมื่อ $\sin\theta \le 1$: $d\sin\theta = n\lambda \Rightarrow n_{\max} \le \frac{d}{\lambda}$

2) $n_{\max} = \lfloor \frac{11}{4} \rfloor = \lfloor 2.75 \rfloor = 2$ (ซ้าย 2 แนว, ขวา 2 แนว)

3) รวมแนวกลาง $A_0$: จำนวนแนวปฏิบัพทั้งหมด $= 2n_{\max} + 1 = 2(2) + 1 = \mathbf{5\text{ แนว}}$

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • สมบัติของคลื่น (4)

สมบัติของคลื่น (4): การเลี้ยวเบน (Diffraction)

23 / 46

หลักการของฮอยเกนส์ (Huygens' Principle)

  • ทุกๆ จุดบนหน้าคลื่นสามารถทำหน้าที่เป็นแหล่งกำเนิดคลื่นจุดใหม่ที่แผ่หน้าคลื่นวงกลมออกไปข้างหน้าด้วยอัตราเร็วเดิม
  • หน้าคลื่นใหม่คือแนวเส้นสัมผัสของคลื่นย่อยเหล่านั้น ทำให้คลื่นสามารถแผ่อ้อมหลังสิ่งกีดขวางได้

เงื่อนไขความชัดเจนของการเลี้ยวเบน

  • ช่องเปิดแคบ ($d < \lambda$ หรือ $d \approx \lambda$): เลี้ยวเบนได้ชัดเจน หน้าคลื่นหลังช่องแผ่เป็นครึ่งวงกลม
  • ช่องเปิดกว้าง ($d \gg \lambda$): คลื่นเคลื่อนที่เป็นเส้นตรงกลางช่อง และโค้งเฉพาะขอบ
  • ตัวอย่าง: เราได้ยินเสียงคนพูดหลังกำแพง เพราะคลื่นเสียงมี $\lambda$ ยาวระดับเมตร จึงเลี้ยวเบนอ้อมมุมตึกได้ดีกว่าแสง
ช่องแคบ (d < λ) เลี้ยวเบนมาก หน้าคลื่นแผ่เป็นครึ่งวงกลม ช่องกว้าง (d > λ) เลี้ยวเบนน้อย ส่วนกลางตรง ขอบโค้งเล็กน้อย
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • คลื่นนิ่งในเส้นเชือก

คลื่นนิ่ง (Standing Waves) และความถี่ฮาร์มอนิกในเส้นเชือก

24 / 46

การเกิดคลื่นนิ่ง

  • เกิดจากคลื่น 2 ขบวนที่มีแอมพลิจูด ความถี่ และอัตราเร็วเท่ากัน เคลื่อนที่สวนทางกันมาแทรกสอด
  • บัพ (Node, N): จุดที่หยุดนิ่งตลอดเวลา
  • ปฏิบัพ (Antinode, A): จุดที่สั่นด้วยแอมพลิจูดสูงสุด ($2A$)
  • ระยะระหว่างบัพติดกัน (1 ลูป) = ระยะระหว่างปฏิบัพติดกัน = $\frac{\lambda}{2}$

ความถี่การสั่นพ้องในเชือกขึงตึงยาว $L$

$$L = n\frac{\lambda_n}{2} \qquad \text{และ} \qquad f_n = \frac{nv}{2L} = n f_1 \quad (n=1,2,3,\dots)$$

เมื่อ $n$ คือจำนวนลูป (ฮาร์มอนิกที่ $n$) และ $f_1 = \frac{v}{2L}$ คือความถี่มูลฐาน

คลื่นนิ่งในเส้นเชือกปลายตรึงทั้งสองข้าง (ความยาว L) n = 1 1 ลูป (L = λ/2) | f₁ n = 2 2 ลูป (L = λ) | f₂ = 2f₁ n = 3 3 ลูป (L = 3λ/2) | f₃ = 3f₁ จุดสีแดง = บัพ (Node, N) | ยอดลูป = ปฏิบัพ (Antinode, A)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 2 • โจทย์ประยุกต์ท้ายบทที่ 2

โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 2: การเลี้ยวเบนและคลื่นนิ่งในเส้นเชือก

25 / 46
ข้อที่ 2.7: คลื่นนิ่งในเส้นเชือกขึงตึง

เชือกยาว $1.2\text{ m}$ ตรึงปลายทั้งสองข้าง สั่นด้วยความถี่ $60\text{ Hz}$ พบว่าเกิดคลื่นนิ่งมี 3 ลูป (4 บัพ) จงหาอัตราเร็วคลื่นในเชือกและความถี่มูลฐาน ($f_1$)

1) 3 ลูป ($n=3$): $L = 3\frac{\lambda}{2} \Rightarrow 1.2 = 1.5\lambda \Rightarrow \lambda = 0.8\text{ m}$

2) อัตราเร็วคลื่น: $v = f\lambda = 60 \times 0.8 = \mathbf{48\text{ m/s}}$

3) ความถี่มูลฐาน: $f_1 = \frac{f_3}{3} = \frac{60}{3} = \mathbf{20\text{ Hz}}$

ข้อที่ 2.8: แนวบัพจากการเลี้ยวเบนและแรงตึงเชือก

สายกีตาร์มวลต่อหน่วยความยาว $0.004\text{ kg/m}$ ขึงตึงด้วยแรง $100\text{ N}$ ยาว $0.5\text{ m}$ เมื่อดีดให้สั่นที่ฮาร์มอนิกที่ 2 จะเกิดเสียงความถี่กี่เฮิรตซ์?

1) อัตราเร็วคลื่นในสาย: $v = \sqrt{\frac{T}{\mu}} = \sqrt{\frac{100}{0.004}} = \sqrt{25,000} = 50\sqrt{10} \approx 158.1\text{ m/s}$

2) ฮาร์มอนิกที่ 2 ($n=2$): $f_2 = \frac{2v}{2L} = \frac{v}{L} = \frac{50\sqrt{10}}{0.5} = \mathbf{100\sqrt{10}\text{ Hz}} \approx 316.2\text{ Hz}$

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • แสงเชิงคลื่น

บทที่ 3: การทดลองใดที่พิสูจน์ว่า 'แสงมีสมบัติเป็นคลื่น'?

26 / 46
คำถามชวนคิด

“เหตุใดเมื่อแสงผ่านช่องเปิดแคบๆ สองช่อง แทนที่จะปรากฏเป็นเส้นสว่างเพียง 2 เส้นบนฉาก กลับเกิดเป็นแถบสว่างสลับแถบมืดเรียงตัวกันหลายแถบ?”

ความยาวคลื่นแสงที่มองเห็น 400 nm (ม่วง) ถึง 700 nm (แดง) มีขนาดเล็กมากระดับนาโนเมตร
การเลี้ยวเบนและแทรกสอด เกิดชัดเจนเมื่อช่องเปิดแคบมากระดับไมโครเมตร ($\mu\text{m}$)
สีรุ้งจากคลื่นแสง พบได้ในแผ่นซีดี เกรตติง คราบน้ำมัน และฟองสบู่

หัวข้อสำคัญในบทแสงเชิงคลื่น

  • สลิตคู่ของยัง (Young's Double Slit): พิสูจน์การแทรกสอดของแสง
  • สลิตเดี่ยว (Single Slit): พิสูจน์การเลี้ยวเบนของแสง
  • เกรตติง (Diffraction Grating): ช่องสลิตจำนวนมาก แยกสเปกตรัมแสงคมชัด
  • การกระเจิงของแสง (Scattering): อธิบายท้องฟ้าสีครามและอาทิตย์อัสดง
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • สลิตคู่ของยัง

การแทรกสอดของแสงผ่านสลิตคู่ (Young's Double Slit)

27 / 46

หลักการทดลองของโธมัส ยัง

  • ใช้แหล่งกำเนิดแสงสีเดียวความยาวคลื่น $\lambda$ ผ่านช่องคู่ห่างกัน $d$ ไปตกบนฉากที่อยู่ห่างออกไปเป็นระยะ $L$ (โดย $L \gg d$)
  • เกิดแถบสว่างสลับแถบมืดที่มีความกว้างเท่ากันสม่ำเสมอ
$$\text{แถบสว่าง } (A_n): \quad d\sin\theta \approx d\frac{x}{L} = n\lambda \quad (n=0,1,2,\dots)$$ $$\text{แถบมืด } (N_n): \quad d\sin\theta \approx d\frac{x}{L} = \left(n - \frac{1}{2}\right)\lambda \quad (n=1,2,3,\dots)$$

ระยะห่างระหว่างแถบที่อยู่ติดกัน ($\Delta x$)

ระยะห่างระหว่างแถบสว่างติดกัน (หรือแถบมืดติดกัน) มีค่าคงตัว:

$$\Delta x = \frac{\lambda L}{d}$$
การทดลองสลิตคู่ของยัง (Young's Double-Slit Experiment) แสงอาพันธ์ λ d θ P (สว่าง) A₀ (สว่างกลาง) x L (ระยะถึงฉาก, L ≫ d)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 3.1

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การแทรกสอดของแสงผ่านสลิตคู่ของยัง

28 / 46
ข้อที่ 3.1: หาระยะห่างแถบสว่างสลิตคู่

ฉายแสงความยาวคลื่น $600\text{ nm}$ ผ่านสลิตคู่ที่มีระยะห่างระหว่างช่อง $0.2\text{ mm}$ ไปตกบนฉากที่อยู่ห่าง $2\text{ m}$ จงหาระยะห่างระหว่าง แถบสว่างกลางถึงแถบสว่างที่ 3

1) ระยะห่างระหว่างแถบสว่างติดกัน: $\Delta x = \frac{\lambda L}{d} = \frac{(600 \times 10^{-9})(2)}{0.2 \times 10^{-3}} = 6 \times 10^{-3}\text{ m} = 6\text{ mm}$

2) จากแนวกลาง ($n=0$) ถึงแถบสว่างที่ 3 ($n=3$) ห่างเท่ากับ $3\Delta x$

ระยะบนฉาก: $x_3 = 3 \times 6\text{ mm} = \mathbf{18\text{ mm}} = 1.8\text{ cm}$

ข้อที่ 3.2: หาความยาวคลื่นจากแถบมืดสลิตคู่

สลิตคู่มีระยะห่างระหว่างช่อง $0.3\text{ mm}$ ฉากห่าง $1.5\text{ m}$ พบว่าแถบมืดที่ 2 อยู่ห่างจากแถบสว่างกลาง $4.5\text{ mm}$ แสงที่ใช้มีความยาวคลื่นกี่นาโนเมตร?

1) แถบมืดสลิตคู่ ($n=2$): $d\frac{x}{L} = \left(n - \frac{1}{2}\right)\lambda = 1.5\lambda$

2) แทนค่า: $(0.3 \times 10^{-3})\left(\frac{4.5 \times 10^{-3}}{1.5}\right) = 1.5\lambda \Rightarrow 9 \times 10^{-7} = 1.5\lambda$

3) $\lambda = 6 \times 10^{-7}\text{ m} = \mathbf{600\text{ nm}}$ (แสงสีส้ม-เหลือง)

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • สลิตเดี่ยว

การเลี้ยวเบนของแสงผ่านสลิตเดี่ยว (Single-Slit Diffraction)

29 / 46

ลักษณะแถบเลี้ยวเบนผ่านช่องแคบกว้าง $a$

  • แถบสว่างกลาง ($A_0$) สว่างที่สุดและกว้างเป็น 2 เท่าของแถบสว่างด้านข้าง
  • ความเข้มของแถบสว่างด้านข้างจะลดลงอย่างรวดเร็ว
  • ระวัง! สมการของสลิตเดี่ยวจะสลับกับสลิตคู่
$$\text{แถบมืด } (N_n): \quad a\sin\theta \approx a\frac{x}{L} = n\lambda \quad (n=1,2,3,\dots)$$ $$\text{แถบสว่างด้านข้าง } (A_n): \quad a\sin\theta \approx a\frac{x}{L} = \left(n + \frac{1}{2}\right)\lambda$$

ความกว้างของแถบสว่างกลาง ($w_0$)

$$w_0 = 2 x_{N_1} = \frac{2\lambda L}{a}$$

ช่องสลิตยิ่งแคบ ($a$ น้อย) แถบสว่างกลางจะยิ่งบานกว้างขึ้น

การเลี้ยวเบนของแสงผ่านสลิตเดี่ยว (Single-Slit Diffraction) a แถบสว่างกลาง w₀ = 2λL/a N₁ (มืดแรก) N₁ (มืดแรก) แถบสว่างกลางกว้างเป็น 2 เท่าของแถบสว่างด้านข้าง และสว่างมากที่สุด
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 3.2

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การเลี้ยวเบนของแสงผ่านสลิตเดี่ยว

30 / 46
ข้อที่ 3.3: ความกว้างแถบสว่างกลางสลิตเดี่ยว

ฉายแสงความยาวคลื่น $500\text{ nm}$ ผ่านสลิตเดี่ยวกว้าง $0.1\text{ mm}$ ไปตกบนฉากห่าง $2\text{ m}$ จงหาความกว้างของแถบสว่างกลางบนฉาก

แนวคิด: ความกว้างแถบสว่างกลางคือระยะระหว่างแถบมืดที่ 1 ($N_1$) ทั้งสองข้าง

1) สูตรสลิตเดี่ยว: $w_0 = 2x_{N_1} = \frac{2\lambda L}{a}$

2) $w_0 = \frac{2(500 \times 10^{-9})(2)}{0.1 \times 10^{-3}} = 20 \times 10^{-3}\text{ m} = \mathbf{20\text{ mm}} = 2.0\text{ cm}$

ข้อที่ 3.4: หาความกว้างช่องสลิตเดี่ยวจากมุมเบน

แสงความยาวคลื่น $600\text{ nm}$ ตกตั้งฉากผ่านสลิตเดี่ยว เกิดแถบมืดอันดับที่ 2 เบนจากแนวกลางเป็นมุม $30^\circ$ จงหาความกว้างของช่องสลิตเดี่ยวนี้ในหน่วยไมโครเมตร ($\mu\text{m}$)

1) แถบมืดสลิตเดี่ยว ($n=2$): $a\sin\theta = n\lambda$

2) $a\sin 30^\circ = 2(600 \times 10^{-9}) \Rightarrow a(0.5) = 1.2 \times 10^{-6}\text{ m}$

3) ความกว้างช่องสลิต: $a = 2.4 \times 10^{-6}\text{ m} = \mathbf{2.4\text{ }\mu\text{m}}$

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • เกรตติงเลี้ยวเบน

เกรตติงเลี้ยวเบน (Diffraction Grating) และการแยกสเปกตรัม

31 / 46

โครงสร้างและสมการเกรตติง

  • แผ่นใสที่มีร่องขนานจำนวนมาก (เช่น 5,000 ช่องต่อ cm) ให้แถบสว่างที่แคบ คมชัด และห่างกันมาก
  • ระยะห่างระหว่างช่อง ($d$) หาจากส่วนกลับของจำนวนช่องต่อความยาว ($N$):
$$d = \frac{1}{N} \qquad \text{และแถบสว่าง: } d\sin\theta = n\lambda$$

การแยกสเปกตรัมแสงขาวและจำนวนแถบสูงสุด

  • สเปกตรัมแสงขาว: แสงสีม่วง ($\lambda$ สั้น) เบนน้อยสุด ส่วนแสงสีแดง ($\lambda$ ยาว) เบนมากสุด
  • จำนวนแถบสว่างสูงสุด: เนื่องจาก $\sin\theta \le 1$ จึงได้ว่า $n_{\max} = \lfloor \frac{d}{\lambda} \rfloor$
  • จำนวนแถบสว่างทั้งหมดบนฉาก $= 2n_{\max} + 1$ (รวมแนวกลาง $n=0$)
เกรตติงเลี้ยวเบน (Diffraction Grating) แยกสเปกตรัมแสงขาว แสงขาว d = 1/N แดง (λ ≈ 700 nm) ม่วง (λ ≈ 400 nm) n = 0 (แสงขาว) ม่วง (เบนน้อยกว่า) แดง (เบนมากกว่า)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • ตารางสรุปสลิตและเกรตติง

ตารางเปรียบเทียบ: สลิตคู่ vs สลิตเดี่ยว vs เกรตติง

32 / 46
หัวข้อเปรียบเทียบ สลิตคู่ (Double Slit) สลิตเดี่ยว (Single Slit) เกรตติง (Grating)
พารามิเตอร์ช่องเปิด $d$ (ระยะห่างระหว่าง 2 ช่อง) $a$ (ความกว้างของ 1 ช่อง) $d = \frac{1}{N}$ (ระยะระหว่างร่อง)
สมการแถบสว่าง $$d\sin\theta = n\lambda \quad (n=0,1,2,\dots)$$ $$a\sin\theta = \left(n + \frac{1}{2}\right)\lambda \quad (n=1,2,\dots)$$ $$d\sin\theta = n\lambda \quad (n=0,1,2,\dots)$$
สมการแถบมืด $$d\sin\theta = \left(n - \frac{1}{2}\right)\lambda \quad (n=1,2,\dots)$$ $$a\sin\theta = n\lambda \quad (n=1,2,\dots)$$ ไม่นิยมคำนวณแถบมืด
ลักษณะแถบสว่างบนฉาก สว่างใกล้เคียงกันและกว้างเท่ากัน แถบกลางกว้างเป็น 2 เท่าและสว่างสุด เส้นสว่างแคบ คมชัด มุมเบนกว้าง
สูตรลัดมุมเล็ก ($L \gg x$) $\Delta x = \frac{\lambda L}{d}$ $w_{\text{กลาง}} = \frac{2\lambda L}{a}$ ห้ามประมาณ $\sin\theta \approx \frac{x}{L}$ (มุมมักใหญ่)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • การกระเจิงและฟิล์มบาง

การกระเจิงของแสง (Scattering) และปรากฏการณ์ในธรรมชาติ

33 / 46
01 • การกระเจิงแบบเรย์ลี

Rayleigh Scattering

  • เกิดกับอนุภาคขนาดเล็กกว่า $\lambda$ แสง (เช่น โมเลกุลแก๊ส $N_2, O_2$ ในบรรยากาศ)
  • ความเข้มกระเจิงแปรผกผันกับ $\lambda^4$ ($I \propto \frac{1}{\lambda^4}$)
  • แสงสีน้ำเงิน ($\lambda$ สั้น) กระเจิงมากที่สุด $\rightarrow$ ท้องฟ้ากลางวันเป็นสีฟ้า
  • ยามเย็นแสงเดินทางไกล $\rightarrow$ เหลือสีส้มแดง
02 • การกระเจิงแบบมี

Mie Scattering

  • เกิดกับอนุภาคขนาดใกล้เคียงหรือใหญ่กว่า $\lambda$ (เช่น หยดน้ำในก้อนเมฆ, ฝุ่น PM2.5)
  • แสงทุกสีกระเจิงได้ดีพอๆ กัน ไม่เลือก $\lambda$
  • ทำให้เห็น ก้อนเมฆและหมอกเป็นสีขาว หรือฟ้าขุ่นขาวเมื่อฝุ่นหนาแน่น
03 • การแทรกสอดในฟิล์มบาง

Thin-Film Interference

  • แสงสะท้อนจากผิวบนและผิวล่างของฟิล์มบางมาแทรกสอดกัน
  • เกิดสีรุ้งบนฟองสบู่ คราบน้ำมัน และปีกแมลงทับ
  • ประยุกต์ทำ สารเคลือบเลนส์ลดแสงสะท้อน (Anti-reflective coating)
การกระเจิงของแสง (Rayleigh Scattering): I ∝ 1/λ⁴ ดวงอาทิตย์ โมเลกุล แสงสีน้ำเงิน (λ สั้น) กระเจิงมาก → ท้องฟ้าสีฟ้า แสงสีส้ม-แดง (λ ยาว) ทะลุผ่านได้ดี → ยามเย็น
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 3 • โจทย์ประยุกต์ท้ายบทที่ 3

โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 3: เกรตติงเลี้ยวเบนและการเปรียบเทียบสลิต

34 / 46
ข้อที่ 3.5: เกรตติงหาจำนวนแถบสว่างทั้งหมด

เกรตติงมีจำนวน $5,000\text{ ช่อง/cm}$ ฉายแสงความยาวคลื่น $500\text{ nm}$ ตกตั้งฉาก จงหามุมเบนแถบสว่างที่ 1 และจำนวนแถบสว่างทั้งหมดที่เห็นบนฉาก

1) หาระยะห่างช่อง: $d = \frac{10^{-2}\text{ m}}{5,000} = 2 \times 10^{-6}\text{ m}$

2) อันดับ 1 ($n=1$): $\sin\theta_1 = \frac{500 \times 10^{-9}}{2 \times 10^{-6}} = 0.25 \Rightarrow \theta_1 \approx \mathbf{14.5^\circ}$

3) อันดับสูงสุด: $\sin\theta < 1 \Rightarrow n < \frac{d}{\lambda} = \frac{2000\text{ nm}}{500\text{ nm}} = 4 \Rightarrow n_{\max} = 3$

รวมจำนวนแถบสว่างบนฉาก: $2(3) + 1 = \mathbf{7\text{ แถบ}}$ (ไม่นับ $\theta=90^\circ$)

ข้อที่ 3.6: การวัดความยาวคลื่นที่ไม่ทราบค่าด้วยเกรตติง

แสงสีแดง $\lambda_1 = 640\text{ nm}$ ผ่านเกรตติงเกิดแถบสว่างอันดับที่ 2 ทับตำแหน่งเดียวกับแถบสว่างอันดับที่ 3 ของแสงสีปริศนา $\lambda_2$ พอดี จงหา $\lambda_2$ และระบุสีของแสง

แนวคิด: ทับตำแหน่งเดียวกันแสดงว่ามุม $\theta$ เท่ากัน จาก $d\sin\theta = n\lambda$

1) $n_1\lambda_1 = n_2\lambda_2 \Rightarrow 2(640) = 3\lambda_2$

2) $\lambda_2 = \frac{1280}{3} \approx \mathbf{426.7\text{ nm}}$ (อยู่ในย่าน แสงสีม่วง-น้ำเงิน)

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • แสงเชิงรังสี

บทที่ 4: กระจก เลนส์ และเส้นใยนำแสงควบคุมทิศทางแสงได้อย่างไร?

35 / 46
คำถามชวนคิด

“เมื่อช่องเปิดหรืออุปกรณ์มีขนาดใหญ่กว่าความยาวคลื่นแสงมาก แสงจะเดินทางเป็นเส้นตรง—เราจะใช้กระจกและเลนส์สร้างภาพและส่งข้อมูลอินเทอร์เน็ตด้วยแสงได้อย่างไร?”

แบบจำลองรังสีแสง (Ray) เขียนเส้นตรงพร้อมลูกศรแทนทิศการเคลื่อนที่ของพลังงานแสง
ภาพจริง vs ภาพเสมือน แสงตัดกันจริงรับด้วยฉากได้ vs แนวเสมือนตัดกันมองผ่านตาได้
เทคโนโลยีรอบตัว แว่นตา กล้องถ่ายรูป กล้องจุลทรรศน์ และเส้นใยนำแสง (Fiber Optic)

เส้นทางการเรียนรู้บทแสงเชิงรังสี

  • การสะท้อน: กระจกเงาราบ กระจกเว้า และกระจกนูน
  • การหักเห: กฎของสเนลล์ ความลึกปรากฏ และมุมวิกฤต
  • เลนส์บาง: เลนส์นูน เลนส์เว้า และการใช้สมการกำหนดเครื่องหมาย
  • ทัศนศาสตร์ประยุกต์: ตาและการแก้สายตา ทัศนอุปกรณ์ และความสว่าง
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • กระจกเงาราบ

การสะท้อนของแสงและกระจกเงาราบ (Plane Mirror)

36 / 46

สมบัติของภาพในกระจกเงาราบ

  • เป็น ภาพเสมือน อยู่หลังกระจก หัวตั้ง กลับซ้าย-ขวา
  • ระยะภาพเท่ากับระยะวัตถุ ($s' = s$) และขนาดเท่าวัตถุ ($h' = h$)
  • หากหมุนกระจกเงาราบไปเป็นมุม $\alpha$ รังสีสะท้อนจะเบนไปเป็นมุม $2\alpha$

การส่องเต็มตัวและกระจก 2 บานทำมุม $\theta$

  • ความสูงกระจกน้อยสุดที่เห็นเต็มตัว: $H_{\min} = \frac{h}{2}$ โดยขอบล่างกระจกต้องสูงจากพื้นเป็นครึ่งหนึ่งของความสูงระดับตา
  • จำนวนภาพจากกระจก 2 บานทำมุม $\theta$:
$$n = \frac{360^\circ}{\theta} - 1 \quad \text{(เมื่อ } \frac{360^\circ}{\theta} \text{ ลงตัว)}$$
การเห็นภาพเต็มตัวในกระจกเงาราบ (ความสูงกระจกน้อยสุด = h/2) วัตถุจริง (สูง h) ภาพเสมือน (s = s') กระจก H = h/2
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • กระจกเงาทรงกลม

กระจกเงาโค้งทรงกลม: กระจกเว้า (Concave) และกระจกนูน (Convex)

37 / 46

ความยาวโฟกัสและรังสีหลัก 3 เส้น

  • ความยาวโฟกัสมีค่าเป็นครึ่งหนึ่งของรัศมีความโค้ง: $f = \frac{R}{2}$
  • รังสี 1: ขนานแกนมุขสำคัญ $\rightarrow$ สะท้อนผ่านจุดโฟกัส $F$
  • รังสี 2: ผ่านจุดโฟกัส $F$ $\rightarrow$ สะท้อนขนานแกนมุขสำคัญ
  • รังสี 3: ผ่านจุดศูนย์กลางความโค้ง $C$ $\rightarrow$ สะท้อนกลับทางเดิม

เปรียบเทียบชนิดภาพของกระจกเว้าและกระจกนูน

  • กระจกเว้า ($f > 0$, รวมแสง): ให้ภาพจริงหัวกลับ (ย่อ/เท่า/ขยาย) เมื่อ $s > f$ และให้ภาพเสมือนหัวตั้งขนาดขยาย เมื่อ $s < f$ (ใช้ทำกระจกส่องฟัน/แต่งหน้า)
  • กระจกนูน ($f < 0$, กระจายแสง): ให้ภาพเสมือนหัวตั้งขนาดย่อเสมอ เก็บมุมมองได้กว้าง (ใช้เป็นกระจกโค้งทางแยก)
1. กระจกเว้า (รวมแสง, f > 0) กรณีวัตถุอยู่หน้าจุด C → ภาพจริงหัวกลับขนาดย่อ C F วัตถุ ภาพจริง 2. กระจกนูน (กระจายแสง, f < 0) → ภาพเสมือนหัวตั้งขนาดย่อเสมอ F C วัตถุ ภาพเสมือน (ย่อ)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 4.1

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: กระจกเงาราบและกระจกโค้งทรงกลม

38 / 46
ข้อที่ 4.1: กระจกเงาราบ 2 บานทำมุมกัน

ก) คนสูง $170\text{ cm}$ ต้องการส่องกระจกเงาราบให้เห็นเต็มตัว ต้องใช้กระจกสูงน้อยที่สุดกี่เซนติเมตร?
ข) วางเทียนไขไว้ระหว่างกระจกเงาราบ 2 บานที่ทำมุมกัน $60^\circ$ จะมองเห็นภาพเทียนไขทั้งหมดกี่ภาพ?

ก) ความสูงกระจกน้อยสุด $= \frac{h}{2} = \frac{170}{2} = \mathbf{85\text{ cm}}$ (ไม่ขึ้นกับระยะยืน)

ข) จำนวนภาพ: $n = \frac{360^\circ}{\theta} - 1 = \frac{360^\circ}{60^\circ} - 1 = 6 - 1 = \mathbf{5\text{ ภาพ}}$

ข้อที่ 4.2: การคำนวณภาพจากกระจกโค้ง

วางวัตถุหน้ากระจกเว้าที่มีรัศมีความโค้ง $40\text{ cm}$ เป็นระยะ $30\text{ cm}$ จงหาตำแหน่ง ชนิดภาพ และกำลังขยาย

1) ความยาวโฟกัสกระจกเว้า ($f>0$): $f = \frac{R}{2} = \frac{40}{2} = +20\text{ cm}$

2) จาก $\frac{1}{f} = \frac{1}{s} + \frac{1}{s'} \Rightarrow \frac{1}{20} = \frac{1}{30} + \frac{1}{s'} \Rightarrow \frac{1}{s'} = \frac{3-2}{60} \Rightarrow s' = \mathbf{+60\text{ cm}}$

3) $s' > 0$ คือภาพจริง หัวกลับ หน้ากระจก $60\text{ cm}$ | กำลังขยาย $M = \frac{60}{30} = \mathbf{2\text{ เท่า}}$

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • การหักเหและความลึกปรากฏ

การหักเหของแสง กฎของสเนลล์ และความลึกปรากฏ

39 / 46

ดัชนีหักเหและกฎของสเนลล์

  • ดัชนีหักเห ($n$): อัตราส่วนความเร็วแสงในสุญญากาศต่อในตัวกลาง $n = \frac{c}{v} \ge 1$ ($n_{\text{อากาศ}} \approx 1, n_{\text{น้ำ}} \approx 1.33, n_{\text{แก้ว}} \approx 1.5$)
$$n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2 \qquad \frac{n_2}{n_1} = \frac{v_1}{v_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}$$

ความลึกจริง ($s$) และความลึกปรากฏ ($s'$)

เมื่อมองวัตถุข้ามรอยต่อตัวกลางในแนวเกือบตั้งฉาก:

$$\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ผู้สังเกต}}}{n_{\text{วัตถุ}}} = \frac{n_2}{n_1}$$

*คนมองปลาในน้ำ ($n_2 < n_1$) เห็นปลาตื้นกว่าจริง | ปลาใต้น้ำมองนก ($n_2 > n_1$) เห็นนกสูงกว่าจริง

อากาศ (n₂ ≈ 1.00) น้ำ (n₁ = 1.33) ผู้สังเกต ปลาจริง (ลึก s) ภาพปลา (ลึกปรากฏ s') s' (ตื้นกว่า) s
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • มุมวิกฤตและการสะท้อนกลับหมด

มุมวิกฤต การสะท้อนกลับหมด (TIR) และรุ้งกินน้ำ

40 / 46

เงื่อนไขการเกิดการสะท้อนกลับหมด (TIR)

  • 1) แสงต้องเดินทางจากตัวกลาง $n$ มาก ไปยัง $n$ น้อย ($n_1 > n_2$)
  • 2) มุมตกกระทบต้องมากกว่ามุมวิกฤต ($\theta_1 > \theta_c$)
$$\sin\theta_c = \frac{n_2}{n_1} \quad \text{(เมื่อมุมหักเห } \theta_2 = 90^\circ\text{)}$$

การประยุกต์และปรากฏการณ์ธรรมชาติ

  • เส้นใยนำแสง (Optical Fiber): ส่งสัญญาณอินเทอร์เน็ตความเร็วสูงโดยไม่สูญเสียพลังงาน
  • เพชร ($n = 2.42$): มี $\theta_c \approx 24.4^\circ$ น้อยมาก แสงจึงสะท้อนกลับหมดหลายครั้งเกิดประกายแวววาว
  • รุ้งกินน้ำ: เกิดจากการหักเห + การกระจายแสง + สะท้อนกลับหมด ในหยดน้ำฝน (รุ้งปฐมภูมิสะท้อน 1 ครั้ง แดงบน-ม่วงล่าง, รุ้งทุติยภูมิสะท้อน 2 ครั้ง ม่วงบน-แดงล่าง)
มุมวิกฤต (θc) และการสะท้อนกลับหมดในเส้นใยนำแสง ตัวกลาง n₂ (น้อย) ตัวกลาง n₁ (มาก) θ₂ = 90° θ₁ = θc θ₁ > θc → สะท้อนกลับหมด เส้นใยนำแสง (Optical Fiber): Core (n₁ สูง) หุ้มด้วย Cladding (n₂ ต่ำ)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • โจทย์ฝึกทักษะชุดที่ 4.2

โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: กฎสเนลล์ ความลึกปรากฏ และมุมวิกฤต

41 / 46
ข้อที่ 4.3: ความลึกปรากฏ (มองลงน้ำ & มองขึ้นฟ้า)

ก) เหรียญอยู่ก้นบ่อน้ำลึก $1.2\text{ m}$ ($n_{\text{น้ำ}} = \frac{4}{3}$) มองจากอากาศจะเห็นเหรียญลึกกี่เมตร?
ข) ปลาในน้ำมองเห็นนกบินสูงเหนือผิวน้ำจริง $3\text{ m}$ ปลาจะเห็นนกอยู่สูงจากผิวน้ำกี่เมตร?

ก) คนมองเหรียญ: $\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ตา}}}{n_{\text{วัตถุ}}} = \frac{1}{4/3} = \frac{3}{4} \Rightarrow s' = \frac{3}{4}(1.2) = \mathbf{0.9\text{ m}}$

ข) ปลามองนก: $\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ตา}}}{n_{\text{วัตถุ}}} = \frac{4/3}{1} = \frac{4}{3} \Rightarrow s' = \frac{4}{3}(3) = \mathbf{4.0\text{ m}}$

ข้อที่ 4.4: มุมวิกฤตและการหักเหในแท่งแก้ว

แสงเดินทางจากแท่งแก้ว ($n = 1.5$) ออกสู่น้ำ ($n = \frac{4}{3}$) จงหาค่า $\sin\theta_c$ และหากแสงตกกระทบทำมุม $60^\circ$ จากแก้วไปอากาศ ($n=1$) จะเกิดอะไรขึ้น?

1) แก้วสู่น้ำ: $\sin\theta_c = \frac{n_2}{n_1} = \frac{4/3}{1.5} = \frac{4}{4.5} = \mathbf{\frac{8}{9} \approx 0.89}$

2) แก้วสู่อากาศ: $\sin\theta_c = \frac{1.0}{1.5} = 0.67$ ($\theta_c \approx 41.8^\circ$)

เนื่องจากมุมตกกระทบ $60^\circ > 41.8^\circ$ แสงจึงเกิด การสะท้อนกลับหมด 100%

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • เลนส์บาง

เลนส์บาง: เลนส์นูน (Convex Lens) และเลนส์เว้า (Concave Lens)

42 / 46

ลักษณะการหักเหและภาพจากเลนส์บาง

  • เลนส์นูน ($f > 0$, รวมแสง): ตรงกลางหนากว่าขอบ ให้ภาพทั้งจริงและเสมือนขึ้นกับระยะวัตถุ
  • เลนส์เว้า ($f < 0$, กระจายแสง): ตรงกลางบางกว่าขอบ ให้ภาพเสมือน หัวตั้ง ขนาดย่อ อยู่หน้าเลนส์เสมอ

สรุปภาพจากเลนส์นูนตามระยะวัตถุ ($s$)

ระยะวัตถุ ($s$)ชนิดและลักษณะภาพตัวอย่างใช้งาน
$s > 2f$ภาพจริง หัวกลับ ขนาดย่อกล้องถ่ายรูป, ดวงตา
$s = 2f$ภาพจริง หัวกลับ ขนาดเท่าวัตถุเครื่องถ่ายเอกสาร 1:1
$f < s < 2f$ภาพจริง หัวกลับ ขนาดขยายเครื่องฉายโปรเจกเตอร์
$s < f$ภาพเสมือน หัวตั้ง ขนาดขยายแว่นขยาย
1. เลนส์นูน (รวมแสง, f > 0) เมื่อวัตถุอยู่ระหว่าง F กับ 2F → ภาพจริงหัวกลับขนาดขยาย 2F F F 2F วัตถุ ภาพจริง (ขยาย) 2. เลนส์เว้า (กระจายแสง, f < 0) → ภาพเสมือนหัวตั้งขนาดย่อเสมอ (อยู่หน้าเลนส์) F F วัตถุ ภาพเสมือน (ย่อ)
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • สมการกระจกโค้งและเลนส์บาง

สมการกระจกโค้งและเลนส์บาง พร้อมหลักกำหนดเครื่องหมาย ($+/-$)

43 / 46
$$\frac{1}{f} = \frac{1}{s} + \frac{1}{s'} \qquad M = \frac{I}{O} = \frac{s'}{s} = \frac{f}{s - f} = \frac{s' - f}{f} \qquad P = \frac{1}{f\text{ (m)}}\text{ (Diopter)}$$
ตัวแปร เครื่องหมายบวก ($+$) เครื่องหมายลบ ($-$)
ความยาวโฟกัส ($f$) อุปกรณ์รวมแสง: กระจกเว้า, เลนส์นูน อุปกรณ์กระจายแสง: กระจกนูน, เลนส์เว้า
ระยะวัตถุ ($s$) วัตถุจริง (วางหน้ากระจก/เลนส์ — ปกติ) วัตถุเสมือน (ใช้กับระบบเลนส์/กระจกซ้อน)
ระยะภาพ ($s'$) ภาพจริง (หน้ากระจก หรือ หลังเลนส์) ภาพเสมือน (หลังกระจก หรือ หน้าเลนส์)
กำลังขยาย ($M$) คำนวณแล้วได้ $s' > 0$ $\rightarrow$ ภาพจริงหัวกลับ คำนวณแล้วได้ $s' < 0$ $\rightarrow$ ภาพเสมือนหัวตั้ง
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • ทัศนอุปกรณ์ สายตา และความสว่าง

ทัศนอุปกรณ์ การแก้ไขสายตา และความสว่าง (Illuminance)

44 / 46
01 • สายตาและการแก้ไข

สายตาสั้น vs สายตายาว

  • คนสายตาปกติ: จุดใกล้ $25\text{ cm}$, จุดไกล $\infty$
  • สายตาสั้น: ภาพตกหน้าเรตินา (มองไกลไม่ชัด) $\rightarrow$ แก้ด้วยเลนส์เว้า ($s=\infty, s'=-d_{\text{ไกล}}$)
  • สายตายาว: ภาพตกหลังเรตินา (มองใกล้ไม่ชัด) $\rightarrow$ แก้ด้วยเลนส์นูน ($s=25\text{ cm}, s'=-d_{\text{ใกล้}}$)
02 • ทัศนอุปกรณ์

กล้องจุลทรรศน์ & โทรทรรศน์

  • แว่นขยาย: เลนส์นูน 1 อัน ($s < f$) ให้ภาพเสมือนขยาย
  • กล้องจุลทรรศน์: เลนส์นูน 2 อัน ($f_{\text{วัตถุ}}$ สั้นมาก) ได้ภาพสุดท้ายเสมือนหัวกลับขยาย
  • กล้องโทรทรรศน์: $f_{\text{วัตถุ}}$ ยาวมาก, กำลังขยาย $M = \frac{f_o}{f_e}$
03 • การส่องสว่าง

ฟลักซ์ส่องสว่างและความสว่าง

  • ความสว่าง ($E$, หน่วย lux):
$$E = \frac{F}{A} = \frac{I\cos\theta}{R^2}$$

$F$ = ฟลักซ์ส่องสว่าง (lm), $I$ = ความเข้มส่องสว่าง (cd), $R$ = ระยะจากหลอดไฟ

สายตาสั้น (ภาพตกหน้าจอตา) แก้ด้วย "เลนส์เว้า" ช่วยกระจายแสง สายตายาว (ภาพตกหลังจอตา) แก้ด้วย "เลนส์นูน" ช่วยรวมแสง
ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 บทที่ 4 • โจทย์ประยุกต์ท้ายบทที่ 4

โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 4: เลนส์บาง การแก้ไขสายตา และความสว่าง

45 / 46
ข้อที่ 4.5: เลนส์นูนและการแก้ไขสายตาสั้น

ก) วางวัตถุหน้าเลนส์นูน ($f=15\text{ cm}$) เป็นระยะ $10\text{ cm}$ จงหาตำแหน่งและชนิดภาพ
ข) คนสายตาสั้นมองเห็นชัดไกลสุด $50\text{ cm}$ ต้องสวมแว่นสายตาชนิดใด ความยาวโฟกัสเท่าใด?

ก) $\frac{1}{15} = \frac{1}{10} + \frac{1}{s'} \Rightarrow \frac{1}{s'} = -\frac{1}{30} \Rightarrow s' = \mathbf{-30\text{ cm}}$ (ภาพเสมือน ขยาย 3 เท่า)

ข) คนสายตาสั้นใช้เลนส์เว้า มองวัตถุไกล ($s=\infty$) ให้ภาพเสมือนอยู่ที่ $s'=-50\text{ cm}$:

$\frac{1}{f} = \frac{1}{\infty} + \frac{1}{-50} \Rightarrow f = \mathbf{-50\text{ cm}}$ (กำลังเลนส์ $P = -2\text{ D}$)

ข้อที่ 4.6: ความสว่างบนโต๊ะทำงาน

หลอดไฟจุดเล็กๆ มีความเข้มส่องสว่าง $100\text{ cd}$ แขวนอยู่สูงเหนือโต๊ะในแนวดิ่ง $2\text{ m}$ จงหาความสว่างบนโต๊ะตรงใต้หลอดไฟ และหากเลื่อนหลอดขึ้นสูงเป็น $4\text{ m}$ ความสว่างจะเหลือกี่ลักซ์?

1) แสงตกตั้งฉาก ($\theta = 0^\circ, \cos 0^\circ = 1$): $E_1 = \frac{I}{R^2} = \frac{100}{2^2} = \mathbf{25\text{ lux}}$

2) เมื่อระยะห่างเพิ่มเป็น 2 เท่า ($R_2 = 4\text{ m}$): $E_2 = \frac{100}{4^2} = \mathbf{6.25\text{ lux}}$ (ลดลงเหลือ $\frac{1}{4}$ เท่า)

ว32203 ฟิสิกส์ 3 | ม.5 เทอม 2 สรุปสูตรพิชิตข้อสอบ • ว32203

สรุปสูตรสำคัญฟิสิกส์ 3 (ว32203)

46 / 46
บทที่ 1 • SHM

การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย

  • $x = A\sin(\omega t + \phi_0), \; v = \pm\omega\sqrt{A^2 - x^2}, \; a = -\omega^2 x$
  • $v_{\max} = \omega A, \quad a_{\max} = \omega^2 A, \quad \omega = 2\pi f = \frac{2\pi}{T}$
  • สปริง: $T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}$  |  ลูกตุ้ม: $T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}$
  • พลังงาน: $E = \frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}kx^2 + \frac{1}{2}mv^2$
บทที่ 2 • คลื่นกล

คลื่นและสมบัติของคลื่น

  • อัตราเร็ว: $v = f\lambda = \frac{\lambda}{T}$  |  ในเชือก: $v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}$
  • ความต่างเฟส: $\Delta\phi = \frac{2\pi}{\lambda}\Delta x = \frac{2\pi}{T}\Delta t$
  • หักเห (สเนลล์): $\frac{\sin\theta_1}{\sin\theta_2} = \frac{v_1}{v_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}$ ($f$ คงตัว)
  • แทรกสอด: $A_n: d\sin\theta = n\lambda$, $N_n: d\sin\theta = (n-\frac{1}{2})\lambda$
  • คลื่นนิ่งในเชือก: $f_n = \frac{nv}{2L} = nf_1$
บทที่ 3 • แสงเชิงคลื่น

สลิตคู่ สลิตเดี่ยว เกรตติง

  • สลิตคู่: สว่าง $d\sin\theta = d\frac{x}{L} = n\lambda$, มืด $(n-\frac{1}{2})\lambda$
  • ระยะแถบสว่างติดกัน (สลิตคู่): $\Delta x = \frac{\lambda L}{d}$
  • สลิตเดี่ยว: มืด $a\sin\theta = a\frac{x}{L} = n\lambda$, กว้างกลาง $w_0 = \frac{2\lambda L}{a}$
  • เกรตติง: $d = \frac{1}{N}$, สว่าง $d\sin\theta = n\lambda$, $\sin\theta \le 1$
  • การกระเจิงแบบเรย์ลี: $I \propto \frac{1}{\lambda^4}$
บทที่ 4 • แสงเชิงรังสี

กระจก เลนส์ ความลึกปรากฏ

  • หักเห: $n = \frac{c}{v}$, $n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2$, $\sin\theta_c = \frac{n_2}{n_1}$
  • ความลึกปรากฏ: $\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ตา}}}{n_{\text{วัตถุ}}}$
  • กระจก/เลนส์: $\frac{1}{f} = \frac{1}{s} + \frac{1}{s'}$, $M = \frac{I}{O} = \frac{s'}{s} = \frac{f}{s-f}$
  • เครื่องหมาย: รวมแสง $f>0$, กระจายแสง $f<0$, ภาพเสมือน $s'<0$
  • ความสว่าง: $E = \frac{F}{A} = \frac{I\cos\theta}{R^2}$ (lux)
🎮 ห้องทดลองจำลองเสมือนจริง (Interactive Physics Simulations • ว32203)
↗ เปิดหน้าต่างแยก