ฟิสิกส์ 3 (ว32203) ม.5 ภาคเรียนที่ 2
กลศาสตร์การสั่น คลื่น และทัศนศาสตร์
การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย คลื่นกล แสงเชิงคลื่น และแสงเชิงรังสี
หัวข้อการเรียนรู้รายวิชาฟิสิกส์ 3 (ว32203)
การเคลื่อนที่แบบ SHM
- แรงดึงกลับ $F = -kx$ และ $a = -\omega^2 x$
- สมการการเคลื่อนที่ $x, v, a$ และกราฟเฟส
- สปริง vs ลูกตุ้ม และการอนุรักษ์พลังงานกล
- ความถี่ธรรมชาติ และการสั่นพ้อง
คลื่นกล (Waves)
- องค์ประกอบคลื่น อัตราเร็ว $v = f\lambda$ และเฟส
- การสะท้อน (ปลายตรึง / ปลายอิสระ)
- การหักเห ตามกฎของสเนลล์ ($f$ คงตัว)
- การแทรกสอด การเลี้ยวเบน และคลื่นนิ่ง
แสงเชิงคลื่น
- สลิตคู่ของยัง แถบสว่าง-แถบมืด
- สลิตเดี่ยว กับแถบสว่างกลางกว้าง 2 เท่า
- เกรตติงเลี้ยวเบน และการแยกสเปกตรัม
- การกระเจิงของแสง และฟิล์มบาง
แสงเชิงรังสี
- กระจกเงาราบ และกระจกทรงกลม
- ความลึกปรากฏ มุมวิกฤต & Optical Fiber
- เลนส์บาง และการกำหนดเครื่องหมาย $+/-$
- ทัศนอุปกรณ์ สายตา และความสว่าง (lux)
บทที่ 1: ทำไมลูกตุ้มและสายกีตาร์จึงสั่นด้วยจังหวะคงที่?
“เมื่อดึงลูกตุ้มหรือดีดสายกีตาร์ให้พ้นจากตำแหน่งสมดุล เหตุใดระบบจึงพยายามดึงตัวเองกลับสู่จุดเดิมซ้ำๆ ด้วยคาบเวลาที่สม่ำเสมอ?”
ตัวอย่างการสั่นแบบ SHM ในชีวิตจริง
- นาฬิกาลูกตุ้ม ที่แกว่งด้วยมุมเล็กๆ ควบคุมเวลาอย่างแม่นยำ
- โช้คอัพและสปริงรถยนต์ ซับแรงสั่นสะเทือนบนท้องถนน
- การสั่นของสายกีตาร์และส้อมเสียง ก่อให้เกิดคลื่นเสียงดนตรี
- การสั่นของผลึกควอตซ์ ในนาฬิกาดิจิทัลและวงจรอิเล็กทรอนิกส์
ลักษณะสำคัญของ SHM และแรงดึงกลับ (Restoring Force)
เงื่อนไขนิยามของ SHM
- แรงดึงกลับ ($\vec{F}$) มีทิศตรงข้ามกับการกระจัด ($\vec{x}$) และแปรผันตรงกับขนาดของการกระจัดเสมอ
- ความเร่ง ($\vec{a}$) มีทิศชี้เข้าหาตำแหน่งสมดุลตลอดเวลา
จุดสำคัญที่ต้องจำแม่น
- ที่ตำแหน่งสมดุล ($x = 0$): แรงและความเร่งเป็นศูนย์ ($F=0, a=0$) แต่อัตราเร็วสูงสุด ($v_{\max} = \omega A$)
- ที่ตำแหน่งปลายสุด ($x = \pm A$): อัตราเร็วเป็นศูนย์ ($v = 0$) แต่แรงและความเร่งสูงสุด ($a_{\max} = \omega^2 A$)
ปริมาณพื้นฐานของ SHM และเงาของการเคลื่อนที่แบบวงกลม
ปริมาณพื้นฐานที่ใช้อธิบายการสั่น
- แอมพลิจูด ($A$): การกระจัดสูงสุดวัดจากสมดุล (หน่วย m)
- คาบ ($T$): เวลาที่ใช้สั่นครบ 1 รอบ (หน่วย s)
- ความถี่ ($f$): จำนวนรอบใน 1 วินาที (หน่วย Hz)
- อัตราเร็วเชิงมุม ($\omega$): มุมเฟสที่เปลี่ยนไปต่อเวลา (rad/s)
ความเชื่อมโยงกับวงกลมอ้างอิง
- เมื่อวัตถุหมุนเป็นวงกลมรัศมี $A$ ด้วยอัตราเร็วเชิงมุม $\omega$ คงตัว เงาบนแกนตั้งหรือแกนนอน จะเคลื่อนที่แบบ SHM
- เฟส ($\phi = \omega t + \phi_0$): บอกตำแหน่งและทิศทางการเคลื่อนที่
สมการการกระจัด ความเร็ว ความเร่ง และความต่างเฟส
สมการที่เวลา $t$ ใดๆ (เมื่อเริ่มจากสมดุล $\phi_0 = 0$)
สรุปความต่างเฟสและค่าสูงสุด
- $v$ มีเฟสนำ $x$ อยู่ $\frac{\pi}{2}$ rad ($90^\circ$) $\rightarrow$ $v_{\max} = \omega A$
- $a$ มีเฟสนำ $v$ อยู่ $\frac{\pi}{2}$ rad ($90^\circ$) $\rightarrow$ $a_{\max} = \omega^2 A$
- $a$ มีเฟสตรงข้าม $x$ ($180^\circ$ หรือ $\pi$ rad) เสมอ
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: สมการ $x, v, a$ และความต่างเฟสของ SHM
วัตถุสั่นแบบ SHM ตามสมการ $x = 0.08\sin(10t)$ เมตร จงหา อัตราเร็วสูงสุด, ความเร่งสูงสุด และขนาดอัตราเร็ว ขณะที่อยู่ที่การกระจัด $x = 0.04\text{ m}$
แนวคิด: เทียบกับ $x = A\sin(\omega t)$ ได้ $A = 0.08\text{ m}$ และ $\omega = 10\text{ rad/s}$
1) อัตราเร็วสูงสุด: $v_{\max} = \omega A = 10 \times 0.08 = \mathbf{0.8\text{ m/s}}$
2) ความเร่งสูงสุด: $a_{\max} = \omega^2 A = 10^2 \times 0.08 = \mathbf{8.0\text{ m/s}^2}$
3) ที่ $x = 0.04\text{ m}$: $v = \omega\sqrt{A^2 - x^2} = 10\sqrt{0.08^2 - 0.04^2} = \mathbf{0.4\sqrt{3}\text{ m/s}} \approx 0.69\text{ m/s}$
อนุภาคเคลื่อนที่แบบ SHM รอบสมดุลด้วยแอมพลิจูด $10\text{ cm}$ และคาบ $4\text{ s}$ หากเริ่มจับเวลาที่ตำแหน่งปลายสุด $+A$ เมื่อเวลาผ่านไป $0.5\text{ s}$ อนุภาคอยู่ห่างจากสมดุลกี่เซนติเมตร?
แนวคิด: เริ่มที่ปลายสุด $+A$ ใช้สมการโคไซน์ $x(t) = A\cos(\omega t)$
1) หาอัตราเร็วเชิงมุม: $\omega = \frac{2\pi}{T} = \frac{2\pi}{4} = \frac{\pi}{2}\text{ rad/s}$
2) แทนเวลา $t = 0.5\text{ s}$: $\omega t = \frac{\pi}{2}(0.5) = \frac{\pi}{4}\text{ rad} = 45^\circ$
3) ระยะจากสมดุล: $x = 10\cos(45^\circ) = 10\left(\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = \mathbf{5\sqrt{2}\text{ cm}} \approx 7.07\text{ cm}$
มวลติดปลายสปริง vs ลูกตุ้มนาฬิกาอย่างง่าย
| หัวข้อเปรียบเทียบ | มวลติดปลายสปริง (Spring-Mass) | ลูกตุ้มนาฬิกาอย่างง่าย (Simple Pendulum) |
|---|---|---|
| แรงดึงกลับ | แรงยืดหยุ่นของสปริง ($F = -kx$) | องค์ประกอบของน้ำหนัก ($F = -mg\sin\theta$) เมื่อมุม $\theta \le 10^\circ$ |
| อัตราเร็วเชิงมุม ($\omega$) | $$\omega = \sqrt{\frac{k}{m}}$$ | $$\omega = \sqrt{\frac{g}{L}}$$ |
| คาบการแกว่ง ($T$) | $$T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}$$ | $$T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}$$ |
| ตัวแปรที่ไม่มีผลต่อคาบ | แอมพลิจูด $A$ และค่าความเร่งโน้มถ่วง $g$ | แอมพลิจูด (มุมเล็ก) และมวล $m$ ของลูกตุ้ม |
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: มวลติดปลายสปริงและลูกตุ้มนาฬิกา
แขวนมวล $0.5\text{ kg}$ กับสปริงเบา พบว่าสปริงยืดออก $2.5\text{ cm}$ ณ สมดุล จากนั้นดึงลงอีก $4\text{ cm}$ แล้วปล่อยให้สั่นขึ้น-ลง จงหา ค่านิจสปริง $k$ และ ความถี่การสั่น ($g = 10\text{ m/s}^2$)
1) ณ สมดุล: $k\Delta x = mg \Rightarrow k = \frac{0.5 \times 10}{0.025} = \mathbf{200\text{ N/m}}$
2) หาความถี่: $f = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{k}{m}} = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{200}{0.5}} = \frac{1}{2\pi}\sqrt{400} = \mathbf{\frac{10}{\pi}\text{ Hz}} \approx 3.18\text{ Hz}$
ข้อสังเกต: ระยะดึงปล่อย $4\text{ cm}$ คือแอมพลิจูด $A$ ซึ่งไม่มีผลต่อความถี่ $f$
ลูกตุ้มนาฬิกายาว $L$ แกว่งบนโลก ($g = 9.8\text{ m/s}^2$) มีคาบ $2.0\text{ s}$ หากนำลูกตุ้มเดิมไปแกว่งบนดวงจันทร์ที่มีค่า $g_{\text{จันทร์}} = \frac{1}{6}g_{\text{โลก}}$ คาบการแกว่งจะเป็นกี่วินาที?
แนวคิด: จาก $T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}$ เมื่อ $L$ คงตัว จะได้ว่า $T \propto \frac{1}{\sqrt{g}}$
1) ตั้งสัดส่วน: $\frac{T_{\text{จันทร์}}}{T_{\text{โลก}}} = \sqrt{\frac{g_{\text{โลก}}}{g_{\text{จันทร์}}}} = \sqrt{6}$
2) คาบใหม่: $T_{\text{จันทร์}} = 2.0\sqrt{6} \approx \mathbf{4.90\text{ s}}$ (แกว่งช้าลงกว่าเดิม)
พลังงานในการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย
กฎการอนุรักษ์พลังงานกล (ไม่มีแรงเสียดทาน)
- พลังงานศักย์ยืดหยุ่น ($E_p$): ขึ้นกับการกระจัด $x$
- พลังงานจลน์ ($E_k$): ขึ้นกับอัตราเร็ว $v$
- พลังงานกลรวม ($E$): คงตัวเสมอตลอดการเคลื่อนที่
ตำแหน่งพิเศษที่ควรรู้
- ที่ $x = 0$: $E_p = 0$ และ $E_k = E_{\text{รวม}}$ (สูงสุด)
- ที่ $x = \pm A$: $E_k = 0$ และ $E_p = E_{\text{รวม}}$ (สูงสุด)
- ที่ $x = \pm\frac{A}{\sqrt{2}}$: พลังงานจลน์เท่ากับพลังงานศักย์ ($E_k = E_p$)
ความถี่ธรรมชาติ (Natural Frequency) และการสั่นพ้อง (Resonance)
ความถี่ธรรมชาติ ($f_0$)
- วัตถุแต่ละชนิดมี ความถี่การสั่นอิสระเฉพาะตัว เรียกว่า ความถี่ธรรมชาติ
- ขึ้นกับสมบัติโครงสร้าง เช่น ความยาวเชือก มวล และความแข็งตึง
- การแกว่งของชิงช้าที่มีความยาวเชือกค่าหนึ่ง จะมีค่า $f_0$ คงตัว
การเกิดการสั่นพ้อง
- เกิดขึ้นเมื่อความถี่ของแรงกระตุ้นภายนอกเท่ากับความถี่ธรรมชาติ ($f_{\text{กระตุ้น}} = f_0$)
- ระบบจะดูดกลืนพลังงานได้ดีที่สุด
- ส่งผลให้แอมพลิจูดการสั่นเพิ่มขึ้นมากอย่างรวดเร็ว
การประยุกต์ในชีวิตจริง
- ประโยชน์: การไกวชิงช้า, การจูนคลื่นวิทยุ, เครื่องสร้างภาพ MRI, เตาไมโครเวฟ
- อันตราย: สะพานทาโคมาแนร์โรว์สพังจากลม, อาคารพังจากแผ่นดินไหว
- การป้องกัน: ติดตั้งตัวหน่วง (Tuned Mass Damper) ในตึกสูง
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: พลังงานกลใน SHM และการสั่นพ้อง
มวล $2\text{ kg}$ ติดสปริง $k = 200\text{ N/m}$ สั่นแบบ SHM ด้วยแอมพลิจูด $0.1\text{ m}$ จงหา พลังงานกลรวม และ ณ ตำแหน่ง $x = 0.06\text{ m}$ วัตถุมี พลังงานจลน์เท่าใด?
1) พลังงานกลรวม: $E = \frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}(200)(0.1)^2 = \mathbf{1.0\text{ J}}$
2) พลังงานศักย์ที่ $x = 0.06\text{ m}$: $E_p = \frac{1}{2}kx^2 = \frac{1}{2}(200)(0.06)^2 = 0.36\text{ J}$
3) พลังงานจลน์: $E_k = E - E_p = 1.0 - 0.36 = \mathbf{0.64\text{ J}}$
ลูกตุ้มชุดหนึ่งยาว $0.4\text{ m}$ แกว่งด้วยความถี่ธรรมชาติ $f_0$ ($g = \pi^2\text{ m/s}^2$) หากต้องการกระตุ้นด้วยแรงเป็นจังหวะให้เกิดการสั่นพ้อง แรงกระตุ้นต้องมีคาบเวลากี่วินาที?
1) หาคาบธรรมชาติของลูกตุ้ม: $T_0 = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}} = 2\pi\sqrt{\frac{0.4}{\pi^2}} = 2\sqrt{0.4} \approx 1.26\text{ s}$
2) เงื่อนไขการสั่นพ้อง: $f_{\text{กระตุ้น}} = f_0 \iff T_{\text{กระตุ้น}} = T_0$
3) ดังนั้นต้องออกแรงกระตุ้นทุกๆ $1.26\text{ วินาที}$ แอมพลิจูดจึงจะเพิ่มขึ้นสูงสุด
โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 1: วิเคราะห์กราฟและการเปรียบเทียบระบบสั่น
จากกราฟการกระจัดกับเวลาของ SHM พบว่าระยะระหว่างยอดคลื่นถึงท้องคลื่นตามแกนตั้งเท่ากับ $20\text{ cm}$ และเวลาจากสมดุลไปถึงยอดคลื่นครั้งแรกเท่ากับ $0.25\text{ s}$ จงหา $A, T$ และ $v_{\max}$
1) ยอดถึงท้อง $= 2A = 20\text{ cm} \Rightarrow A = 10\text{ cm} = \mathbf{0.10\text{ m}}$
2) สมดุลไปยอดคลื่นครั้งแรก $= \frac{T}{4} = 0.25\text{ s} \Rightarrow T = \mathbf{1.0\text{ s}}$
3) อัตราเร็วเชิงมุม $\omega = \frac{2\pi}{1.0} = 2\pi\text{ rad/s} \Rightarrow v_{\max} = \omega A = \mathbf{0.2\pi\text{ m/s}}$
มวล $m$ ติดสปริง $k$ สั่นด้วยความถี่ $6\text{ Hz}$ หากเปลี่ยนเป็นมวล $4m$ ติดกับสปริงเดิม ความถี่ใหม่จะเป็นกี่เฮิรตซ์? และถ้าต้องการให้พลังงานรวมเท่าเดิม ต้องปรับแอมพลิจูดอย่างไร?
1) จาก $f = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{k}{m}} \Rightarrow f \propto \frac{1}{\sqrt{m}}$ เมื่อมวลเพิ่ม $4$ เท่า ความถี่ลดลง $\sqrt{4} = 2$ เท่า
ดังนั้นความถี่ใหม่ $f' = \frac{6}{2} = \mathbf{3\text{ Hz}}$
2) จาก $E = \frac{1}{2}kA^2$ (ไม่ขึ้นกับมวล $m$!) หาก $k$ และ $A$ เท่าเดิม พลังงานรวมเท่าเดิมอยู่แล้ว
บทที่ 2: คลื่นส่งผ่านพลังงานโดยไม่พาตัวกลางไปด้วยได้อย่างไร?
“เมื่อโยนก้อนหินลงกลางสระน้ำ ใบไม้ที่ลอยอยู่บนผิวน้ำกลับแค่กระเพื่อมขึ้น-ลงอยู่กับที่ ไม่ได้ไหลตามคลื่นเข้าฝั่งเพราะเหตุใด?”
4 สมบัติสำคัญของคลื่นที่เราจะได้เรียน
- การสะท้อน (Reflection): คลื่นกระดอนกลับเมื่อชนสิ่งกีดขวาง
- การหักเห (Refraction): คลื่นเปลี่ยนทิศและอัตราเร็วเมื่อเปลี่ยนตัวกลาง
- การแทรกสอด (Interference): คลื่นสองขบวนซ้อนทับเสริมหรือหักล้างกัน
- การเลี้ยวเบน (Diffraction): คลื่นแผ่อ้อมสิ่งกีดขวางหรือผ่านช่องแคบ
การจำแนกชนิดของคลื่นและส่วนประกอบของคลื่น
เกณฑ์การจำแนกคลื่น 2 แบบ
- ตามการใช้ตัวกลาง: คลื่นกล (ต้องอาศัยตัวกลาง เช่น น้ำ, เชือก, เสียง) vs คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (ไม่ต้องอาศัยตัวกลาง เช่น แสง, วิทยุ)
- ตามทิศการสั่นของอนุภาค: คลื่นตามขวาง (สั่นตั้งฉากกับทิศคลื่น) vs คลื่นตามยาว (สั่นแนวเดียวกับทิศคลื่น)
องค์ประกอบสำคัญของคลื่น
- สันคลื่น / ท้องคลื่น: ตำแหน่งการกระจัดสูงสุดทางบวก / ลบ
- แอมพลิจูด ($A$): ขนาดการกระจัดสูงสุด (บอกพลังงานคลื่น)
- ความยาวคลื่น ($\lambda$): ระยะทางที่คลื่นเคลื่อนที่ได้ครบ 1 รอบ (เช่น จากสันคลื่นถึงสันคลื่นถัดไป)
อัตราเร็วคลื่น ($v = f\lambda$) และความต่างเฟส ($\Delta\phi$)
อัตราเร็วคลื่นและตัวแปรที่ควบคุม
- ความถี่ ($f$) ขึ้นกับแหล่งกำเนิดคลื่นเท่านั้น
- อัตราเร็ว ($v$) ขึ้นกับสมบัติของตัวกลางเท่านั้น
ความต่างเฟสระหว่างสองตำแหน่ง / สองเวลา
- เฟสตรงกัน (In-phase): $\Delta\phi = 2n\pi$ ($\Delta x = n\lambda$)
- เฟสตรงข้าม (Out-of-phase): $\Delta\phi = (2n-1)\pi$ ($\Delta x = \frac{(2n-1)\lambda}{2}$)
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: อัตราเร็วคลื่น ($v=f\lambda$) และความต่างเฟส
เชือกเส้นหนึ่งสะบัดด้วยความถี่ $5\text{ Hz}$ เกิดคลื่นต่อเนื่อง โดยระยะห่างระหว่างสันคลื่นที่ 1 ถึงสันคลื่นที่ 5 วัดได้ $2.4\text{ m}$ จงหาความยาวคลื่นและอัตราเร็วคลื่น
1) สันที่ 1 ถึงสันที่ 5 ห่างกัน $5 - 1 = 4$ ช่วงความยาวคลื่น ($4\lambda$)
$4\lambda = 2.4\text{ m} \Rightarrow \lambda = \mathbf{0.6\text{ m}}$
2) อัตราเร็วคลื่น: $v = f\lambda = 5 \times 0.6 = \mathbf{3.0\text{ m/s}}$
คลื่นขบวนหนึ่งมีความยาวคลื่น $40\text{ cm}$ และอัตราเร็ว $2\text{ m/s}$
ก) จุดสองจุดที่ห่างกัน $10\text{ cm}$ มีเฟสต่างกันกี่เรเดียน?
ข) ณ จุดเดิม เมื่อเวลาผ่านไป $0.1\text{ s}$ เฟสเปลี่ยนไปกี่องศา?
ก) $\Delta\phi = \frac{2\pi}{\lambda}\Delta x = \frac{2\pi}{40}(10) = \mathbf{\frac{\pi}{2}\text{ rad}}$ ($90^\circ$)
ข) หาคาบจาก $T = \frac{\lambda}{v} = \frac{0.4}{2} = 0.2\text{ s}$
$\Delta\phi = \frac{360^\circ}{T}\Delta t = \frac{360^\circ}{0.2}(0.1) = \mathbf{180^\circ}$ (เฟสตรงข้าม)
สมบัติของคลื่น (1): การสะท้อน (Reflection)
กฎการสะท้อนของคลื่น
- รังสีตกกระทบ เส้นแนวฉาก และรังสีสะท้อน อยู่ในระนาบเดียวกัน
- มุมตกกระทบเท่ากับมุมสะท้อน ($\theta_i = \theta_r$)
- ตัวกลางเดิม ทำให้ค่า $f, v, \lambda$ หลังสะท้อนเท่าเดิมทั้งหมด
การสะท้อนของคลื่นในเส้นเชือก
- ปลายตรึงแน่น (Fixed End): แรงปฏิกิริยาดึงกลับทิศ ทำให้คลื่นสะท้อนมีเฟสเปลี่ยนไป $180^\circ$ ($\pi$ rad) หรือกลับด้าน
- ปลายอิสระ (Free End): ปลายเชือกขยับขึ้นลงได้อย่างอิสระ คลื่นสะท้อนมีเฟสคงเดิม (ไม่กลับด้าน)
- รอยต่อเชือก: เชือกเบาไปหนัก = เหมือนปลายตรึง (กลับเฟส)
สมบัติของคลื่น (2): การหักเห (Refraction)
กฎของสเนลล์ (Snell's Law) สำหรับคลื่น
เกิดเมื่อคลื่นเคลื่อนที่ผ่านรอยต่อระหว่างตัวกลางที่มีความลึกหรือสมบัติต่างกัน ทำให้ $v$ และ $\lambda$ เปลี่ยน แต่ $f$ คงตัว
คลื่นน้ำลึก vs คลื่นน้ำตื้น
- น้ำลึก $\rightarrow$ น้ำตื้น: $v$ ลดลง, $\lambda$ สั้นลง, รังสีเบนเข้าหาเส้นแนวฉาก ($\theta_2 < \theta_1$)
- น้ำตื้น $\rightarrow$ น้ำลึก: $v$ เพิ่มขึ้น, $\lambda$ ยาวขึ้น, รังสีเบนออกจากเส้นแนวฉาก ($\theta_2 > \theta_1$)
- มุมวิกฤต ($\theta_c$): เกิดจากน้ำตื้นไปน้ำลึกเมื่อ $\theta_2 = 90^\circ$ ได้ $\sin\theta_c = \frac{v_{\text{ตื้น}}}{v_{\text{ลึก}}}$
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การสะท้อนและการหักเหของคลื่น
คลื่นผิวน้ำเคลื่อนที่จากบริเวณน้ำลึกสู่น้ำตื้น หน้าคลื่นตกกระทบทำมุม $53^\circ$ และหน้าคลื่นหักเหทำมุม $37^\circ$ กับแนวรอยต่อ ถ้าอัตราเร็วในน้ำลึก $20\text{ cm/s}$ และความถี่ $5\text{ Hz}$ จงหา $v_2$ และ $\lambda_2$
1) กฎของสเนลล์: $\frac{\sin\theta_1}{\sin\theta_2} = \frac{v_1}{v_2} \Rightarrow \frac{\sin 53^\circ}{\sin 37^\circ} = \frac{20}{v_2}$
$\frac{4/5}{3/5} = \frac{20}{v_2} \Rightarrow v_2 = \mathbf{15\text{ cm/s}}$
2) ความถี่คงตัว $f = 5\text{ Hz}$: $\lambda_2 = \frac{v_2}{f} = \frac{15}{5} = \mathbf{3\text{ cm}}$
คลื่นผิวน้ำความถี่คงตัวมีความยาวคลื่นในน้ำตื้น $3\text{ cm}$ และในน้ำลึก $6\text{ cm}$ จงหามุมวิกฤตเมื่อคลื่นเคลื่อนที่จากน้ำตื้นไปน้ำลึก
แนวคิด: มุมวิกฤตเกิดเมื่อคลื่นเดินทางจาก $v$ น้อย (น้ำตื้น) ไป $v$ มาก (น้ำลึก) โดย $\theta_2 = 90^\circ$
1) $\frac{\sin\theta_c}{\sin 90^\circ} = \frac{\lambda_{\text{ตื้น}}}{\lambda_{\text{ลึก}}} = \frac{3}{6} = 0.5$
2) ดังนั้น $\sin\theta_c = 0.5 \Rightarrow \theta_c = \mathbf{30^\circ}$ (ถ้าตกกระทบมากกว่า $30^\circ$ จะสะท้อนกลับหมด)
สมบัติของคลื่น (3): การแทรกสอด (Interference)
หลักการซ้อนทับ (Superposition Principle)
- เมื่อคลื่นสองขบวนมาพบกัน การกระจัดลัพธ์เท่ากับผลบวกทางพีชคณิตของการกระจัดแต่ละคลื่น แล้วเคลื่อนที่ผ่านกันไปตามเดิม
- แหล่งกำเนิดอาพันธ์ (Coherent): ความถี่เท่ากัน และมีความต่างเฟสคงตัว
สูตรแนวปฏิบัพและแนวบัพ (กรณีแหล่งกำเนิดเฟสตรงกัน)
*หมายเหตุ: หากแหล่งกำเนิดมีเฟสตรงข้ามกัน สูตรของแนวปฏิบัพและแนวบัพจะสลับกัน
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การแทรกสอดจากแหล่งกำเนิดอาพันธ์คู่
แหล่งกำเนิดอาพันธ์เฟสตรงกัน $S_1, S_2$ ให้คลื่น $\lambda = 2\text{ cm}$ จุด $P$ อยู่ห่างจาก $S_1$ และ $S_2$ เป็นระยะ $10\text{ cm}$ และ $15\text{ cm}$ ตามลำดับ จุด $P$ อยู่บนแนวใด?
1) หาผลต่างระยะทาง: $|S_1P - S_2P| = |10 - 15| = 5\text{ cm}$
2) เทียบกับ $\lambda$: $\frac{|S_1P - S_2P|}{\lambda} = \frac{5}{2} = 2.5$ (ลงท้าย .5 คือแนวบัพ)
3) จาก $(n - \frac{1}{2}) = 2.5 \Rightarrow n = 3$ ดังนั้นอยู่บน แนวบัพที่ 3 ($N_3$)
แหล่งกำเนิดอาพันธ์เฟสตรงกัน $S_1, S_2$ อยู่ห่างกัน $11\text{ cm}$ ให้คลื่นความยาวคลื่น $4\text{ cm}$ ระหว่าง $S_1$ และ $S_2$ จะเกิดแนวปฏิบัพทั้งหมดกี่แนว?
1) ขอบเขตสูงสุดเมื่อ $\sin\theta \le 1$: $d\sin\theta = n\lambda \Rightarrow n_{\max} \le \frac{d}{\lambda}$
2) $n_{\max} = \lfloor \frac{11}{4} \rfloor = \lfloor 2.75 \rfloor = 2$ (ซ้าย 2 แนว, ขวา 2 แนว)
3) รวมแนวกลาง $A_0$: จำนวนแนวปฏิบัพทั้งหมด $= 2n_{\max} + 1 = 2(2) + 1 = \mathbf{5\text{ แนว}}$
สมบัติของคลื่น (4): การเลี้ยวเบน (Diffraction)
หลักการของฮอยเกนส์ (Huygens' Principle)
- ทุกๆ จุดบนหน้าคลื่นสามารถทำหน้าที่เป็นแหล่งกำเนิดคลื่นจุดใหม่ที่แผ่หน้าคลื่นวงกลมออกไปข้างหน้าด้วยอัตราเร็วเดิม
- หน้าคลื่นใหม่คือแนวเส้นสัมผัสของคลื่นย่อยเหล่านั้น ทำให้คลื่นสามารถแผ่อ้อมหลังสิ่งกีดขวางได้
เงื่อนไขความชัดเจนของการเลี้ยวเบน
- ช่องเปิดแคบ ($d < \lambda$ หรือ $d \approx \lambda$): เลี้ยวเบนได้ชัดเจน หน้าคลื่นหลังช่องแผ่เป็นครึ่งวงกลม
- ช่องเปิดกว้าง ($d \gg \lambda$): คลื่นเคลื่อนที่เป็นเส้นตรงกลางช่อง และโค้งเฉพาะขอบ
- ตัวอย่าง: เราได้ยินเสียงคนพูดหลังกำแพง เพราะคลื่นเสียงมี $\lambda$ ยาวระดับเมตร จึงเลี้ยวเบนอ้อมมุมตึกได้ดีกว่าแสง
คลื่นนิ่ง (Standing Waves) และความถี่ฮาร์มอนิกในเส้นเชือก
การเกิดคลื่นนิ่ง
- เกิดจากคลื่น 2 ขบวนที่มีแอมพลิจูด ความถี่ และอัตราเร็วเท่ากัน เคลื่อนที่สวนทางกันมาแทรกสอด
- บัพ (Node, N): จุดที่หยุดนิ่งตลอดเวลา
- ปฏิบัพ (Antinode, A): จุดที่สั่นด้วยแอมพลิจูดสูงสุด ($2A$)
- ระยะระหว่างบัพติดกัน (1 ลูป) = ระยะระหว่างปฏิบัพติดกัน = $\frac{\lambda}{2}$
ความถี่การสั่นพ้องในเชือกขึงตึงยาว $L$
เมื่อ $n$ คือจำนวนลูป (ฮาร์มอนิกที่ $n$) และ $f_1 = \frac{v}{2L}$ คือความถี่มูลฐาน
โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 2: การเลี้ยวเบนและคลื่นนิ่งในเส้นเชือก
เชือกยาว $1.2\text{ m}$ ตรึงปลายทั้งสองข้าง สั่นด้วยความถี่ $60\text{ Hz}$ พบว่าเกิดคลื่นนิ่งมี 3 ลูป (4 บัพ) จงหาอัตราเร็วคลื่นในเชือกและความถี่มูลฐาน ($f_1$)
1) 3 ลูป ($n=3$): $L = 3\frac{\lambda}{2} \Rightarrow 1.2 = 1.5\lambda \Rightarrow \lambda = 0.8\text{ m}$
2) อัตราเร็วคลื่น: $v = f\lambda = 60 \times 0.8 = \mathbf{48\text{ m/s}}$
3) ความถี่มูลฐาน: $f_1 = \frac{f_3}{3} = \frac{60}{3} = \mathbf{20\text{ Hz}}$
สายกีตาร์มวลต่อหน่วยความยาว $0.004\text{ kg/m}$ ขึงตึงด้วยแรง $100\text{ N}$ ยาว $0.5\text{ m}$ เมื่อดีดให้สั่นที่ฮาร์มอนิกที่ 2 จะเกิดเสียงความถี่กี่เฮิรตซ์?
1) อัตราเร็วคลื่นในสาย: $v = \sqrt{\frac{T}{\mu}} = \sqrt{\frac{100}{0.004}} = \sqrt{25,000} = 50\sqrt{10} \approx 158.1\text{ m/s}$
2) ฮาร์มอนิกที่ 2 ($n=2$): $f_2 = \frac{2v}{2L} = \frac{v}{L} = \frac{50\sqrt{10}}{0.5} = \mathbf{100\sqrt{10}\text{ Hz}} \approx 316.2\text{ Hz}$
บทที่ 3: การทดลองใดที่พิสูจน์ว่า 'แสงมีสมบัติเป็นคลื่น'?
“เหตุใดเมื่อแสงผ่านช่องเปิดแคบๆ สองช่อง แทนที่จะปรากฏเป็นเส้นสว่างเพียง 2 เส้นบนฉาก กลับเกิดเป็นแถบสว่างสลับแถบมืดเรียงตัวกันหลายแถบ?”
หัวข้อสำคัญในบทแสงเชิงคลื่น
- สลิตคู่ของยัง (Young's Double Slit): พิสูจน์การแทรกสอดของแสง
- สลิตเดี่ยว (Single Slit): พิสูจน์การเลี้ยวเบนของแสง
- เกรตติง (Diffraction Grating): ช่องสลิตจำนวนมาก แยกสเปกตรัมแสงคมชัด
- การกระเจิงของแสง (Scattering): อธิบายท้องฟ้าสีครามและอาทิตย์อัสดง
การแทรกสอดของแสงผ่านสลิตคู่ (Young's Double Slit)
หลักการทดลองของโธมัส ยัง
- ใช้แหล่งกำเนิดแสงสีเดียวความยาวคลื่น $\lambda$ ผ่านช่องคู่ห่างกัน $d$ ไปตกบนฉากที่อยู่ห่างออกไปเป็นระยะ $L$ (โดย $L \gg d$)
- เกิดแถบสว่างสลับแถบมืดที่มีความกว้างเท่ากันสม่ำเสมอ
ระยะห่างระหว่างแถบที่อยู่ติดกัน ($\Delta x$)
ระยะห่างระหว่างแถบสว่างติดกัน (หรือแถบมืดติดกัน) มีค่าคงตัว:
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การแทรกสอดของแสงผ่านสลิตคู่ของยัง
ฉายแสงความยาวคลื่น $600\text{ nm}$ ผ่านสลิตคู่ที่มีระยะห่างระหว่างช่อง $0.2\text{ mm}$ ไปตกบนฉากที่อยู่ห่าง $2\text{ m}$ จงหาระยะห่างระหว่าง แถบสว่างกลางถึงแถบสว่างที่ 3
1) ระยะห่างระหว่างแถบสว่างติดกัน: $\Delta x = \frac{\lambda L}{d} = \frac{(600 \times 10^{-9})(2)}{0.2 \times 10^{-3}} = 6 \times 10^{-3}\text{ m} = 6\text{ mm}$
2) จากแนวกลาง ($n=0$) ถึงแถบสว่างที่ 3 ($n=3$) ห่างเท่ากับ $3\Delta x$
ระยะบนฉาก: $x_3 = 3 \times 6\text{ mm} = \mathbf{18\text{ mm}} = 1.8\text{ cm}$
สลิตคู่มีระยะห่างระหว่างช่อง $0.3\text{ mm}$ ฉากห่าง $1.5\text{ m}$ พบว่าแถบมืดที่ 2 อยู่ห่างจากแถบสว่างกลาง $4.5\text{ mm}$ แสงที่ใช้มีความยาวคลื่นกี่นาโนเมตร?
1) แถบมืดสลิตคู่ ($n=2$): $d\frac{x}{L} = \left(n - \frac{1}{2}\right)\lambda = 1.5\lambda$
2) แทนค่า: $(0.3 \times 10^{-3})\left(\frac{4.5 \times 10^{-3}}{1.5}\right) = 1.5\lambda \Rightarrow 9 \times 10^{-7} = 1.5\lambda$
3) $\lambda = 6 \times 10^{-7}\text{ m} = \mathbf{600\text{ nm}}$ (แสงสีส้ม-เหลือง)
การเลี้ยวเบนของแสงผ่านสลิตเดี่ยว (Single-Slit Diffraction)
ลักษณะแถบเลี้ยวเบนผ่านช่องแคบกว้าง $a$
- แถบสว่างกลาง ($A_0$) สว่างที่สุดและกว้างเป็น 2 เท่าของแถบสว่างด้านข้าง
- ความเข้มของแถบสว่างด้านข้างจะลดลงอย่างรวดเร็ว
- ระวัง! สมการของสลิตเดี่ยวจะสลับกับสลิตคู่
ความกว้างของแถบสว่างกลาง ($w_0$)
ช่องสลิตยิ่งแคบ ($a$ น้อย) แถบสว่างกลางจะยิ่งบานกว้างขึ้น
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: การเลี้ยวเบนของแสงผ่านสลิตเดี่ยว
ฉายแสงความยาวคลื่น $500\text{ nm}$ ผ่านสลิตเดี่ยวกว้าง $0.1\text{ mm}$ ไปตกบนฉากห่าง $2\text{ m}$ จงหาความกว้างของแถบสว่างกลางบนฉาก
แนวคิด: ความกว้างแถบสว่างกลางคือระยะระหว่างแถบมืดที่ 1 ($N_1$) ทั้งสองข้าง
1) สูตรสลิตเดี่ยว: $w_0 = 2x_{N_1} = \frac{2\lambda L}{a}$
2) $w_0 = \frac{2(500 \times 10^{-9})(2)}{0.1 \times 10^{-3}} = 20 \times 10^{-3}\text{ m} = \mathbf{20\text{ mm}} = 2.0\text{ cm}$
แสงความยาวคลื่น $600\text{ nm}$ ตกตั้งฉากผ่านสลิตเดี่ยว เกิดแถบมืดอันดับที่ 2 เบนจากแนวกลางเป็นมุม $30^\circ$ จงหาความกว้างของช่องสลิตเดี่ยวนี้ในหน่วยไมโครเมตร ($\mu\text{m}$)
1) แถบมืดสลิตเดี่ยว ($n=2$): $a\sin\theta = n\lambda$
2) $a\sin 30^\circ = 2(600 \times 10^{-9}) \Rightarrow a(0.5) = 1.2 \times 10^{-6}\text{ m}$
3) ความกว้างช่องสลิต: $a = 2.4 \times 10^{-6}\text{ m} = \mathbf{2.4\text{ }\mu\text{m}}$
เกรตติงเลี้ยวเบน (Diffraction Grating) และการแยกสเปกตรัม
โครงสร้างและสมการเกรตติง
- แผ่นใสที่มีร่องขนานจำนวนมาก (เช่น 5,000 ช่องต่อ cm) ให้แถบสว่างที่แคบ คมชัด และห่างกันมาก
- ระยะห่างระหว่างช่อง ($d$) หาจากส่วนกลับของจำนวนช่องต่อความยาว ($N$):
การแยกสเปกตรัมแสงขาวและจำนวนแถบสูงสุด
- สเปกตรัมแสงขาว: แสงสีม่วง ($\lambda$ สั้น) เบนน้อยสุด ส่วนแสงสีแดง ($\lambda$ ยาว) เบนมากสุด
- จำนวนแถบสว่างสูงสุด: เนื่องจาก $\sin\theta \le 1$ จึงได้ว่า $n_{\max} = \lfloor \frac{d}{\lambda} \rfloor$
- จำนวนแถบสว่างทั้งหมดบนฉาก $= 2n_{\max} + 1$ (รวมแนวกลาง $n=0$)
ตารางเปรียบเทียบ: สลิตคู่ vs สลิตเดี่ยว vs เกรตติง
| หัวข้อเปรียบเทียบ | สลิตคู่ (Double Slit) | สลิตเดี่ยว (Single Slit) | เกรตติง (Grating) |
|---|---|---|---|
| พารามิเตอร์ช่องเปิด | $d$ (ระยะห่างระหว่าง 2 ช่อง) | $a$ (ความกว้างของ 1 ช่อง) | $d = \frac{1}{N}$ (ระยะระหว่างร่อง) |
| สมการแถบสว่าง | $$d\sin\theta = n\lambda \quad (n=0,1,2,\dots)$$ | $$a\sin\theta = \left(n + \frac{1}{2}\right)\lambda \quad (n=1,2,\dots)$$ | $$d\sin\theta = n\lambda \quad (n=0,1,2,\dots)$$ |
| สมการแถบมืด | $$d\sin\theta = \left(n - \frac{1}{2}\right)\lambda \quad (n=1,2,\dots)$$ | $$a\sin\theta = n\lambda \quad (n=1,2,\dots)$$ | ไม่นิยมคำนวณแถบมืด |
| ลักษณะแถบสว่างบนฉาก | สว่างใกล้เคียงกันและกว้างเท่ากัน | แถบกลางกว้างเป็น 2 เท่าและสว่างสุด | เส้นสว่างแคบ คมชัด มุมเบนกว้าง |
| สูตรลัดมุมเล็ก ($L \gg x$) | $\Delta x = \frac{\lambda L}{d}$ | $w_{\text{กลาง}} = \frac{2\lambda L}{a}$ | ห้ามประมาณ $\sin\theta \approx \frac{x}{L}$ (มุมมักใหญ่) |
การกระเจิงของแสง (Scattering) และปรากฏการณ์ในธรรมชาติ
Rayleigh Scattering
- เกิดกับอนุภาคขนาดเล็กกว่า $\lambda$ แสง (เช่น โมเลกุลแก๊ส $N_2, O_2$ ในบรรยากาศ)
- ความเข้มกระเจิงแปรผกผันกับ $\lambda^4$ ($I \propto \frac{1}{\lambda^4}$)
- แสงสีน้ำเงิน ($\lambda$ สั้น) กระเจิงมากที่สุด $\rightarrow$ ท้องฟ้ากลางวันเป็นสีฟ้า
- ยามเย็นแสงเดินทางไกล $\rightarrow$ เหลือสีส้มแดง
Mie Scattering
- เกิดกับอนุภาคขนาดใกล้เคียงหรือใหญ่กว่า $\lambda$ (เช่น หยดน้ำในก้อนเมฆ, ฝุ่น PM2.5)
- แสงทุกสีกระเจิงได้ดีพอๆ กัน ไม่เลือก $\lambda$
- ทำให้เห็น ก้อนเมฆและหมอกเป็นสีขาว หรือฟ้าขุ่นขาวเมื่อฝุ่นหนาแน่น
Thin-Film Interference
- แสงสะท้อนจากผิวบนและผิวล่างของฟิล์มบางมาแทรกสอดกัน
- เกิดสีรุ้งบนฟองสบู่ คราบน้ำมัน และปีกแมลงทับ
- ประยุกต์ทำ สารเคลือบเลนส์ลดแสงสะท้อน (Anti-reflective coating)
โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 3: เกรตติงเลี้ยวเบนและการเปรียบเทียบสลิต
เกรตติงมีจำนวน $5,000\text{ ช่อง/cm}$ ฉายแสงความยาวคลื่น $500\text{ nm}$ ตกตั้งฉาก จงหามุมเบนแถบสว่างที่ 1 และจำนวนแถบสว่างทั้งหมดที่เห็นบนฉาก
1) หาระยะห่างช่อง: $d = \frac{10^{-2}\text{ m}}{5,000} = 2 \times 10^{-6}\text{ m}$
2) อันดับ 1 ($n=1$): $\sin\theta_1 = \frac{500 \times 10^{-9}}{2 \times 10^{-6}} = 0.25 \Rightarrow \theta_1 \approx \mathbf{14.5^\circ}$
3) อันดับสูงสุด: $\sin\theta < 1 \Rightarrow n < \frac{d}{\lambda} = \frac{2000\text{ nm}}{500\text{ nm}} = 4 \Rightarrow n_{\max} = 3$
รวมจำนวนแถบสว่างบนฉาก: $2(3) + 1 = \mathbf{7\text{ แถบ}}$ (ไม่นับ $\theta=90^\circ$)
แสงสีแดง $\lambda_1 = 640\text{ nm}$ ผ่านเกรตติงเกิดแถบสว่างอันดับที่ 2 ทับตำแหน่งเดียวกับแถบสว่างอันดับที่ 3 ของแสงสีปริศนา $\lambda_2$ พอดี จงหา $\lambda_2$ และระบุสีของแสง
แนวคิด: ทับตำแหน่งเดียวกันแสดงว่ามุม $\theta$ เท่ากัน จาก $d\sin\theta = n\lambda$
1) $n_1\lambda_1 = n_2\lambda_2 \Rightarrow 2(640) = 3\lambda_2$
2) $\lambda_2 = \frac{1280}{3} \approx \mathbf{426.7\text{ nm}}$ (อยู่ในย่าน แสงสีม่วง-น้ำเงิน)
บทที่ 4: กระจก เลนส์ และเส้นใยนำแสงควบคุมทิศทางแสงได้อย่างไร?
“เมื่อช่องเปิดหรืออุปกรณ์มีขนาดใหญ่กว่าความยาวคลื่นแสงมาก แสงจะเดินทางเป็นเส้นตรง—เราจะใช้กระจกและเลนส์สร้างภาพและส่งข้อมูลอินเทอร์เน็ตด้วยแสงได้อย่างไร?”
เส้นทางการเรียนรู้บทแสงเชิงรังสี
- การสะท้อน: กระจกเงาราบ กระจกเว้า และกระจกนูน
- การหักเห: กฎของสเนลล์ ความลึกปรากฏ และมุมวิกฤต
- เลนส์บาง: เลนส์นูน เลนส์เว้า และการใช้สมการกำหนดเครื่องหมาย
- ทัศนศาสตร์ประยุกต์: ตาและการแก้สายตา ทัศนอุปกรณ์ และความสว่าง
การสะท้อนของแสงและกระจกเงาราบ (Plane Mirror)
สมบัติของภาพในกระจกเงาราบ
- เป็น ภาพเสมือน อยู่หลังกระจก หัวตั้ง กลับซ้าย-ขวา
- ระยะภาพเท่ากับระยะวัตถุ ($s' = s$) และขนาดเท่าวัตถุ ($h' = h$)
- หากหมุนกระจกเงาราบไปเป็นมุม $\alpha$ รังสีสะท้อนจะเบนไปเป็นมุม $2\alpha$
การส่องเต็มตัวและกระจก 2 บานทำมุม $\theta$
- ความสูงกระจกน้อยสุดที่เห็นเต็มตัว: $H_{\min} = \frac{h}{2}$ โดยขอบล่างกระจกต้องสูงจากพื้นเป็นครึ่งหนึ่งของความสูงระดับตา
- จำนวนภาพจากกระจก 2 บานทำมุม $\theta$:
กระจกเงาโค้งทรงกลม: กระจกเว้า (Concave) และกระจกนูน (Convex)
ความยาวโฟกัสและรังสีหลัก 3 เส้น
- ความยาวโฟกัสมีค่าเป็นครึ่งหนึ่งของรัศมีความโค้ง: $f = \frac{R}{2}$
- รังสี 1: ขนานแกนมุขสำคัญ $\rightarrow$ สะท้อนผ่านจุดโฟกัส $F$
- รังสี 2: ผ่านจุดโฟกัส $F$ $\rightarrow$ สะท้อนขนานแกนมุขสำคัญ
- รังสี 3: ผ่านจุดศูนย์กลางความโค้ง $C$ $\rightarrow$ สะท้อนกลับทางเดิม
เปรียบเทียบชนิดภาพของกระจกเว้าและกระจกนูน
- กระจกเว้า ($f > 0$, รวมแสง): ให้ภาพจริงหัวกลับ (ย่อ/เท่า/ขยาย) เมื่อ $s > f$ และให้ภาพเสมือนหัวตั้งขนาดขยาย เมื่อ $s < f$ (ใช้ทำกระจกส่องฟัน/แต่งหน้า)
- กระจกนูน ($f < 0$, กระจายแสง): ให้ภาพเสมือนหัวตั้งขนาดย่อเสมอ เก็บมุมมองได้กว้าง (ใช้เป็นกระจกโค้งทางแยก)
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: กระจกเงาราบและกระจกโค้งทรงกลม
ก) คนสูง $170\text{ cm}$ ต้องการส่องกระจกเงาราบให้เห็นเต็มตัว ต้องใช้กระจกสูงน้อยที่สุดกี่เซนติเมตร?
ข) วางเทียนไขไว้ระหว่างกระจกเงาราบ 2 บานที่ทำมุมกัน $60^\circ$ จะมองเห็นภาพเทียนไขทั้งหมดกี่ภาพ?
ก) ความสูงกระจกน้อยสุด $= \frac{h}{2} = \frac{170}{2} = \mathbf{85\text{ cm}}$ (ไม่ขึ้นกับระยะยืน)
ข) จำนวนภาพ: $n = \frac{360^\circ}{\theta} - 1 = \frac{360^\circ}{60^\circ} - 1 = 6 - 1 = \mathbf{5\text{ ภาพ}}$
วางวัตถุหน้ากระจกเว้าที่มีรัศมีความโค้ง $40\text{ cm}$ เป็นระยะ $30\text{ cm}$ จงหาตำแหน่ง ชนิดภาพ และกำลังขยาย
1) ความยาวโฟกัสกระจกเว้า ($f>0$): $f = \frac{R}{2} = \frac{40}{2} = +20\text{ cm}$
2) จาก $\frac{1}{f} = \frac{1}{s} + \frac{1}{s'} \Rightarrow \frac{1}{20} = \frac{1}{30} + \frac{1}{s'} \Rightarrow \frac{1}{s'} = \frac{3-2}{60} \Rightarrow s' = \mathbf{+60\text{ cm}}$
3) $s' > 0$ คือภาพจริง หัวกลับ หน้ากระจก $60\text{ cm}$ | กำลังขยาย $M = \frac{60}{30} = \mathbf{2\text{ เท่า}}$
การหักเหของแสง กฎของสเนลล์ และความลึกปรากฏ
ดัชนีหักเหและกฎของสเนลล์
- ดัชนีหักเห ($n$): อัตราส่วนความเร็วแสงในสุญญากาศต่อในตัวกลาง $n = \frac{c}{v} \ge 1$ ($n_{\text{อากาศ}} \approx 1, n_{\text{น้ำ}} \approx 1.33, n_{\text{แก้ว}} \approx 1.5$)
ความลึกจริง ($s$) และความลึกปรากฏ ($s'$)
เมื่อมองวัตถุข้ามรอยต่อตัวกลางในแนวเกือบตั้งฉาก:
*คนมองปลาในน้ำ ($n_2 < n_1$) เห็นปลาตื้นกว่าจริง | ปลาใต้น้ำมองนก ($n_2 > n_1$) เห็นนกสูงกว่าจริง
มุมวิกฤต การสะท้อนกลับหมด (TIR) และรุ้งกินน้ำ
เงื่อนไขการเกิดการสะท้อนกลับหมด (TIR)
- 1) แสงต้องเดินทางจากตัวกลาง $n$ มาก ไปยัง $n$ น้อย ($n_1 > n_2$)
- 2) มุมตกกระทบต้องมากกว่ามุมวิกฤต ($\theta_1 > \theta_c$)
การประยุกต์และปรากฏการณ์ธรรมชาติ
- เส้นใยนำแสง (Optical Fiber): ส่งสัญญาณอินเทอร์เน็ตความเร็วสูงโดยไม่สูญเสียพลังงาน
- เพชร ($n = 2.42$): มี $\theta_c \approx 24.4^\circ$ น้อยมาก แสงจึงสะท้อนกลับหมดหลายครั้งเกิดประกายแวววาว
- รุ้งกินน้ำ: เกิดจากการหักเห + การกระจายแสง + สะท้อนกลับหมด ในหยดน้ำฝน (รุ้งปฐมภูมิสะท้อน 1 ครั้ง แดงบน-ม่วงล่าง, รุ้งทุติยภูมิสะท้อน 2 ครั้ง ม่วงบน-แดงล่าง)
โจทย์ตัวอย่าง & ฝึกทำ: กฎสเนลล์ ความลึกปรากฏ และมุมวิกฤต
ก) เหรียญอยู่ก้นบ่อน้ำลึก $1.2\text{ m}$ ($n_{\text{น้ำ}} = \frac{4}{3}$) มองจากอากาศจะเห็นเหรียญลึกกี่เมตร?
ข) ปลาในน้ำมองเห็นนกบินสูงเหนือผิวน้ำจริง $3\text{ m}$ ปลาจะเห็นนกอยู่สูงจากผิวน้ำกี่เมตร?
ก) คนมองเหรียญ: $\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ตา}}}{n_{\text{วัตถุ}}} = \frac{1}{4/3} = \frac{3}{4} \Rightarrow s' = \frac{3}{4}(1.2) = \mathbf{0.9\text{ m}}$
ข) ปลามองนก: $\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ตา}}}{n_{\text{วัตถุ}}} = \frac{4/3}{1} = \frac{4}{3} \Rightarrow s' = \frac{4}{3}(3) = \mathbf{4.0\text{ m}}$
แสงเดินทางจากแท่งแก้ว ($n = 1.5$) ออกสู่น้ำ ($n = \frac{4}{3}$) จงหาค่า $\sin\theta_c$ และหากแสงตกกระทบทำมุม $60^\circ$ จากแก้วไปอากาศ ($n=1$) จะเกิดอะไรขึ้น?
1) แก้วสู่น้ำ: $\sin\theta_c = \frac{n_2}{n_1} = \frac{4/3}{1.5} = \frac{4}{4.5} = \mathbf{\frac{8}{9} \approx 0.89}$
2) แก้วสู่อากาศ: $\sin\theta_c = \frac{1.0}{1.5} = 0.67$ ($\theta_c \approx 41.8^\circ$)
เนื่องจากมุมตกกระทบ $60^\circ > 41.8^\circ$ แสงจึงเกิด การสะท้อนกลับหมด 100%
เลนส์บาง: เลนส์นูน (Convex Lens) และเลนส์เว้า (Concave Lens)
ลักษณะการหักเหและภาพจากเลนส์บาง
- เลนส์นูน ($f > 0$, รวมแสง): ตรงกลางหนากว่าขอบ ให้ภาพทั้งจริงและเสมือนขึ้นกับระยะวัตถุ
- เลนส์เว้า ($f < 0$, กระจายแสง): ตรงกลางบางกว่าขอบ ให้ภาพเสมือน หัวตั้ง ขนาดย่อ อยู่หน้าเลนส์เสมอ
สรุปภาพจากเลนส์นูนตามระยะวัตถุ ($s$)
| ระยะวัตถุ ($s$) | ชนิดและลักษณะภาพ | ตัวอย่างใช้งาน |
|---|---|---|
| $s > 2f$ | ภาพจริง หัวกลับ ขนาดย่อ | กล้องถ่ายรูป, ดวงตา |
| $s = 2f$ | ภาพจริง หัวกลับ ขนาดเท่าวัตถุ | เครื่องถ่ายเอกสาร 1:1 |
| $f < s < 2f$ | ภาพจริง หัวกลับ ขนาดขยาย | เครื่องฉายโปรเจกเตอร์ |
| $s < f$ | ภาพเสมือน หัวตั้ง ขนาดขยาย | แว่นขยาย |
สมการกระจกโค้งและเลนส์บาง พร้อมหลักกำหนดเครื่องหมาย ($+/-$)
| ตัวแปร | เครื่องหมายบวก ($+$) | เครื่องหมายลบ ($-$) |
|---|---|---|
| ความยาวโฟกัส ($f$) | อุปกรณ์รวมแสง: กระจกเว้า, เลนส์นูน | อุปกรณ์กระจายแสง: กระจกนูน, เลนส์เว้า |
| ระยะวัตถุ ($s$) | วัตถุจริง (วางหน้ากระจก/เลนส์ — ปกติ) | วัตถุเสมือน (ใช้กับระบบเลนส์/กระจกซ้อน) |
| ระยะภาพ ($s'$) | ภาพจริง (หน้ากระจก หรือ หลังเลนส์) | ภาพเสมือน (หลังกระจก หรือ หน้าเลนส์) |
| กำลังขยาย ($M$) | คำนวณแล้วได้ $s' > 0$ $\rightarrow$ ภาพจริงหัวกลับ | คำนวณแล้วได้ $s' < 0$ $\rightarrow$ ภาพเสมือนหัวตั้ง |
ทัศนอุปกรณ์ การแก้ไขสายตา และความสว่าง (Illuminance)
สายตาสั้น vs สายตายาว
- คนสายตาปกติ: จุดใกล้ $25\text{ cm}$, จุดไกล $\infty$
- สายตาสั้น: ภาพตกหน้าเรตินา (มองไกลไม่ชัด) $\rightarrow$ แก้ด้วยเลนส์เว้า ($s=\infty, s'=-d_{\text{ไกล}}$)
- สายตายาว: ภาพตกหลังเรตินา (มองใกล้ไม่ชัด) $\rightarrow$ แก้ด้วยเลนส์นูน ($s=25\text{ cm}, s'=-d_{\text{ใกล้}}$)
กล้องจุลทรรศน์ & โทรทรรศน์
- แว่นขยาย: เลนส์นูน 1 อัน ($s < f$) ให้ภาพเสมือนขยาย
- กล้องจุลทรรศน์: เลนส์นูน 2 อัน ($f_{\text{วัตถุ}}$ สั้นมาก) ได้ภาพสุดท้ายเสมือนหัวกลับขยาย
- กล้องโทรทรรศน์: $f_{\text{วัตถุ}}$ ยาวมาก, กำลังขยาย $M = \frac{f_o}{f_e}$
ฟลักซ์ส่องสว่างและความสว่าง
- ความสว่าง ($E$, หน่วย lux):
$F$ = ฟลักซ์ส่องสว่าง (lm), $I$ = ความเข้มส่องสว่าง (cd), $R$ = ระยะจากหลอดไฟ
โจทย์ฝึกทำท้ายบทที่ 4: เลนส์บาง การแก้ไขสายตา และความสว่าง
ก) วางวัตถุหน้าเลนส์นูน ($f=15\text{ cm}$) เป็นระยะ $10\text{ cm}$ จงหาตำแหน่งและชนิดภาพ
ข) คนสายตาสั้นมองเห็นชัดไกลสุด $50\text{ cm}$ ต้องสวมแว่นสายตาชนิดใด ความยาวโฟกัสเท่าใด?
ก) $\frac{1}{15} = \frac{1}{10} + \frac{1}{s'} \Rightarrow \frac{1}{s'} = -\frac{1}{30} \Rightarrow s' = \mathbf{-30\text{ cm}}$ (ภาพเสมือน ขยาย 3 เท่า)
ข) คนสายตาสั้นใช้เลนส์เว้า มองวัตถุไกล ($s=\infty$) ให้ภาพเสมือนอยู่ที่ $s'=-50\text{ cm}$:
$\frac{1}{f} = \frac{1}{\infty} + \frac{1}{-50} \Rightarrow f = \mathbf{-50\text{ cm}}$ (กำลังเลนส์ $P = -2\text{ D}$)
หลอดไฟจุดเล็กๆ มีความเข้มส่องสว่าง $100\text{ cd}$ แขวนอยู่สูงเหนือโต๊ะในแนวดิ่ง $2\text{ m}$ จงหาความสว่างบนโต๊ะตรงใต้หลอดไฟ และหากเลื่อนหลอดขึ้นสูงเป็น $4\text{ m}$ ความสว่างจะเหลือกี่ลักซ์?
1) แสงตกตั้งฉาก ($\theta = 0^\circ, \cos 0^\circ = 1$): $E_1 = \frac{I}{R^2} = \frac{100}{2^2} = \mathbf{25\text{ lux}}$
2) เมื่อระยะห่างเพิ่มเป็น 2 เท่า ($R_2 = 4\text{ m}$): $E_2 = \frac{100}{4^2} = \mathbf{6.25\text{ lux}}$ (ลดลงเหลือ $\frac{1}{4}$ เท่า)
สรุปสูตรสำคัญฟิสิกส์ 3 (ว32203)
การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย
- $x = A\sin(\omega t + \phi_0), \; v = \pm\omega\sqrt{A^2 - x^2}, \; a = -\omega^2 x$
- $v_{\max} = \omega A, \quad a_{\max} = \omega^2 A, \quad \omega = 2\pi f = \frac{2\pi}{T}$
- สปริง: $T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{k}}$ | ลูกตุ้ม: $T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}$
- พลังงาน: $E = \frac{1}{2}kA^2 = \frac{1}{2}kx^2 + \frac{1}{2}mv^2$
คลื่นและสมบัติของคลื่น
- อัตราเร็ว: $v = f\lambda = \frac{\lambda}{T}$ | ในเชือก: $v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}$
- ความต่างเฟส: $\Delta\phi = \frac{2\pi}{\lambda}\Delta x = \frac{2\pi}{T}\Delta t$
- หักเห (สเนลล์): $\frac{\sin\theta_1}{\sin\theta_2} = \frac{v_1}{v_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}$ ($f$ คงตัว)
- แทรกสอด: $A_n: d\sin\theta = n\lambda$, $N_n: d\sin\theta = (n-\frac{1}{2})\lambda$
- คลื่นนิ่งในเชือก: $f_n = \frac{nv}{2L} = nf_1$
สลิตคู่ สลิตเดี่ยว เกรตติง
- สลิตคู่: สว่าง $d\sin\theta = d\frac{x}{L} = n\lambda$, มืด $(n-\frac{1}{2})\lambda$
- ระยะแถบสว่างติดกัน (สลิตคู่): $\Delta x = \frac{\lambda L}{d}$
- สลิตเดี่ยว: มืด $a\sin\theta = a\frac{x}{L} = n\lambda$, กว้างกลาง $w_0 = \frac{2\lambda L}{a}$
- เกรตติง: $d = \frac{1}{N}$, สว่าง $d\sin\theta = n\lambda$, $\sin\theta \le 1$
- การกระเจิงแบบเรย์ลี: $I \propto \frac{1}{\lambda^4}$
กระจก เลนส์ ความลึกปรากฏ
- หักเห: $n = \frac{c}{v}$, $n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2$, $\sin\theta_c = \frac{n_2}{n_1}$
- ความลึกปรากฏ: $\frac{s'}{s} = \frac{n_{\text{ตา}}}{n_{\text{วัตถุ}}}$
- กระจก/เลนส์: $\frac{1}{f} = \frac{1}{s} + \frac{1}{s'}$, $M = \frac{I}{O} = \frac{s'}{s} = \frac{f}{s-f}$
- เครื่องหมาย: รวมแสง $f>0$, กระจายแสง $f<0$, ภาพเสมือน $s'<0$
- ความสว่าง: $E = \frac{F}{A} = \frac{I\cos\theta}{R^2}$ (lux)